Interview Wim Pijbes

Wim Pijbes is druk kunst aan het verzamelen voor zijn nieuwe migratiemuseum in Rotterdam

Een ontwerpschets van de Fenixloods II door MAD Architects.

Pijbes wil ook het publiek bij de inrichting van het Landverhuizersmuseum betrekken en zal daarom ‘innamedagen’ organiseren. 

Wim Pijbes is er zo trots op dat hij het een paar keer herhaalt: hij heeft een fotoserie van Rineke Dijkstra aangekocht die het Museum of Modern Arts in New York ook in de collectie heeft. Alle elf foto’s die het MoMA bezit zijn sinds de heropening in oktober te zien in het prestigieuze museum. In de vergaderruimte van Stichting Droom en Daad, de filantropische organisatie die Pijbes sinds 2017 leidt, hangt de reeks nu ook. Daar is zij vijftien foto’s groot. ‘De complete serie’, zegt de oud-directeur van het Rijksmuseum in Amsterdam glunderend.

Het aangekochte werk van Dijkstra komt te hangen in het nieuwe Landverhuizersmuseum (de naam is een werktitel), dat wordt gevestigd op de eerste verdieping van de Fenixloods 2 in Rotterdam. Het is een van de grootste projecten van Stichting Droom en Daad, die Rotterdam aantrekkelijker wil maken door te investeren in cultuur. In de loods zal het verhaal worden verteld van de circa drie miljoen Europeanen die in de 19de en 20ste eeuw vanuit de havenstad naar de Nieuwe Wereld trokken. Het vervallen gebouw ligt vlakbij de kades waar de emigranten destijds inscheepten.

Wim Pijbes.

Pijbes zal de verbouwing en restauratie van de loods, die begin volgende maand begint, woensdag toelichten tijdens een openbare vergadering van de welstandscommissie van de gemeente. Het nieuwe museum zal op een belangrijk punt verschillen van de zes vergelijkbare musea die elders al bestaan, waaronder Ellis Island (New York), en Red Star Line Museum (Antwerpen). In al die musea wordt het thema migratie alleen vanuit historisch oogpunt beschouwd. In de enorme loods in Rotterdam zal ook een collectie moderne en hedendaagse kunst en fotografie worden getoond.

Pijbes – die het Landverhuizersmuseum inricht maar daar niet de directeur van zal worden – heeft de migratiemusea bezocht. ‘Daar kom je een beetje bezwaard naar buiten’, zegt hij. ‘Ik wil het onderwerp niet platslaan met cijfers en historische objecten. Ik wil een stap verder zetten en met kunst ook de verbeelding prikkelen.’

Inmiddels heeft zijn stichting, zo onthult Pijbes, vijftien werken aangekocht van dertien kunstenaars en twee fotografen. Daar zitten grote namen tussen, zoals de Amerikaanse videoartiest Bill Viola en de Vietnamese maker van installaties Danh Vō. De recentste aankoop is het lawaaiige werk dat de Indiase Shilpa Gupta dit jaar op de Biënnale in Venetië toonde: een hek dat is bevestigd aan een muur en dat daar, al scharnierend, met een dreun links en rechts tegenaan slaat. Op die twee plekken brokkelt de muur steeds verder af. Pijbes, grijnzend: ‘Die moet elk jaar weer opnieuw worden opgemetseld.’

Alle aankopen houden verband met het thema migratie. De fotoserie van Dijkstra, getiteld Almerisa, gaat bijvoorbeeld over het opbouwen van een bestaan in een nieuw land. De fotograaf portretteerde in 1994 de toen 6-jarige Bosnische vluchteling Almerisa in een asielzoekerscentrum in Leiden en is haar sindsdien blijven volgen. De vijftien foto’s laten zien hoe zij is uitgegroeid van een schuchter meisje tot een volwassen vrouw en moeder.

Almerisa, 1994. Beeld Rineke Dijkstra
Almerisa, 2008. Beeld Rineke Dijkstra
Almerisa, 2017. Beeld Rineke Dijkstra

Pijbes stelt dat hij nog lang niet is uitgekocht. Met adjunct-directeur Laura Dufour struint hij alle grote nationale en internationale kunstbeurzen af. ‘En ik heb allerlei alerts uitstaan op trefwoorden.’ Er is nogal wat ruimte om te vullen: het Landverhuizersmuseum meet straks 5.437 vierkante meter. Dat is ruim vier keer de oppervlakte van de Philipsvleugel van het Rijksmuseum, de vaste plek voor alle grote tijdelijke tentoonstellingen.

Sommige kunstwerken hebben tonnen gekost, al wil Pijbes daar niets over zeggen. Hij heeft eerder wel laten weten dat geld voor zijn stichting geen obstakel is. Die is opgezet door de steenrijke familie Van der Vorm, eigenaar van de investeringsmaatschappij HAL ( een afkorting van Holland Amerika Lijn; een voorloper van het bedrijf vervoerde miljoenen emigranten van Rotterdam naar de VS). De Van der Vorms, die een flink deel van hun fortuin in Rotterdam verdienden, doneren jaarlijks vele miljoenen aan de havenstad.

Niet alles van wat in het nieuwe museum zal worden getoond, kost geld. Een deel van de collectie komt in de vorm van bruiklenen, zoals de metershoge glas-in-loodramen van Jacoba van Heemskerck die een zeereis verbeelden. Pijbes hoopt daarnaast ook nog op een andere manier de verzameling aan te vullen, een idee dat hij kreeg door een bezoek aan een museum in Amerika.

In het National Museum of African American History & Culture in Washington staat de geschiedenis centraal van het zwarte bevolkingsdeel in de VS. Voor de opening in 2016 konden Amerikanen voorwerpen aanbieden ten behoeve van de collectie tijdens bijeenkomsten die door het hele land waren belegd. Dat was een groot succes.

Beeld de Volkskrant

Pijbes gaat voor zijn nieuwe museum ook ‘innamedagen’ organiseren, zo kondigt hij aan, zowel in Nederland als in Amerika. Gezocht wordt naar familiekronieken, foto’s en andere objecten die het verhaal van de massa-emigratie vertellen. ‘Er was hier in Rotterdam een hele reisindustrie. Die is helemaal verdwenen.’

Inmiddels is een conservator benoemd die dit deel van het museum onder zijn hoede neemt. Binnenkort komen daar twee conservatoren bij: een voor beeldende kunst en een voor fotografie – in het Landverhuizersmuseum komt ook een ‘fotogalerie met wisselende tentoonstellingen’. Daar zullen onder meer de portretten te zien zijn die de Amerikaanse fotograaf Lewis Hine in het begin van de 20ste eeuw maakte van immigranten op Ellis Island, de voormalige toegangspoort tot de VS.

Eerder wilde Pijbes niet zeggen wanneer zijn nieuwe museum de deuren opent. Een verbouwing kan flink uit de hand lopen, leerde hij als directeur van het Rijksmuseum. Inmiddels durft hij voorzichtig een voorspelling te doen: ‘In de ideale wereld gaat het over drie jaar open.’

Wat komt er op de begane grond?

De Fenix Food Factory, die nu een deel van de begane grond van de Fenixloods 2 bezet, zal eind deze maand naar de naastgelegen loods Fenix 1 verhuizen. In de lege ruimte zal na de verbouwing een ‘mix van cultuur, creatief en culinair’ komen, zegt Wim Pijbes. Daartoe behoort ook een plek ‘waar de buurt iets kan doen’, gemodelleerd naar Centquatre, een succesvol cultureel centrum in het noorden van Parijs. Buurtbewoners en andere bezoekers kunnen daar genieten van theater, dans, muziek, kunst en circusvoorstellingen. Er zijn ook ruimtes voor amateurkunstenaars en de artistieke educatie van kinderen, alsmede winkels.

Aangekochte kunst:

Marilá Dardot – Bienvenidos

Jeremy Deller – We’re all immigrant scum

Red Grooms – The Bus

Shilpa Gupta – untitled

Subodh Gupta – Vehicle for the Seven Seas

Alfredo Jaar – (Kindness) of (Strangers)

Abdalla Al Omari – The Boat

Sef Peeters – Your House is my House

Rob Pruitt – American Quilts 2018 U.S. Mexican Border Late Afternoon

Ugo Rondinone – The Sun

Bill Viola – Ancestors

Danh Vō – We the People

Guido van der Werve - Nummer negen, the day I didn’t turn with the World

Aangekochte fotografie:

Rineke Dijkstra – Almerisa

Alfred Stieglitz – The Steerage

Lees meer over de historische Fenixloods II

Chinese ‘starchitect’ bouwt panoramadak in Rotterdam voor het ‘optillen van geest en lichaam’
De beroemde Chinese architect Ma Yansong gaat zijn ‘handtekening’ zetten in Rotterdam. Op Katendrecht moet een panoramisch uitzichtpunt verschijnen, als toevoeging in en op de historische Fenixloods II.

Wim Pijbes mag met miljoenen van schatrijke familie strooien in cultureel Rotterdam: ‘We kunnen doen wat we willen’
Oud-Rijksmuseumdirecteur Wim Pijbes begint het ene na het andere cultuurproject in Rotterdam met de miljoenen van een mecenas om wie een waas van mysterie hangt. ‘Dit wordt de grootste kunstruimte van het land.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden