Wim Pijbes gids in nieuw tv-programma over kunst

Wim Pijbes, de voormalige directeur van het Rijksmuseum, geeft vanaf woensdag uitleg over de Nederlandse landschapskunst in Panorama Pijbes.

Wim Pijbes. Beeld Frank Ruiter

Wim Pijbes loopt op eieren en dat doet hij op elegante wijze. Puttend uit een rijke woordenschat spaart de oud-directeur van het Rijksmuseum deze maandagmiddag de kool en de geit in het statige pand waar hij tegenwoordig kantoor houdt.

Aanleiding voor het gesprek is een tv-serie over Nederlandse landschapskunst, waarin de 55-jarige Pijbes gids is. Het enthousiasme daarover vindt zijn weg in uitbundige volzinnen. Maar kloeke punten worden voorwaardelijke komma's als het om de eigen smaak gaat.

Gesteld voor de keuze tussen een zeegezicht en een rivierlandschap zegt Pijbes eerst: 'Ik kan niet kiezen. Ik ben geen man die een hele dag eenstemmig is. De ene keer verkies ik de oneindigheid van een zeezicht. De andere keer liever de grilligheid van plekken waar water en land het moeilijk met elkaar hebben.'

Als het desgevraagd specifieker wordt, krijgt het rivierlandschap voorrang omdat het karakteristieker is. 'Zo'n rivier die zich in een soort vertraging richting zee begeeft, dat is typisch Nederlands.' Pas dan klinkt er iets door van een persoonlijke voorkeur. 'Ik denk dat een gezicht op zee, wil je dat echt vatten, moeilijker is. De immensiteit, als dat een woord is, krijgt je slecht te pakken op een foto of een schilderij. '

Wim Pijbes was nog in dienst van het Rijksmuseum toen de NTR hem polste voor een serie over openbaar kunstbezit. Het was zijn eigen idee die te wijden aan landschapskunst. 'Ik hou nu eenmaal van het Nederlandse landschap, in al zijn hoedanigheden.'

Veel belangrijker: landschapskunst is een Nederlands fenomeen. 'Tot begin 17de eeuw was het landschap niet meer dan een decor voor een handeling. De Nederlanders haalden die eruit. Ruysdael had genoeg aan een beek en bomen.' Zodoende leerden de schilders het vaderland naar zijn eigen landschap te kijken. 'Als we er nu foto's van maken, zeggen we trots tegen elkaar dat het net een schilderij is. Alleen al het woord 'pittoresk' spreekt boekdelen.'

Aanvankelijk zou het Rijks als nationale schatkamer de uitvalsbasis worden van Panorama Pijbes. Na zijn vertrek werd heel Nederland zijn speelveld. De makers putten uit de collecties van streekmusea en spreken ter plekke met hedendaagse kunstenaars. In de eerste aflevering brengt Pijbes een bezoek aan het beroemde Panorama van Willem Mesdag in Den Haag. En op het strand van Domburg stelt hij zich voor hoe Piet Mondriaan zich liet begeesteren door het uitzicht.

Je zou zeggen dat kunstliefhebber Pijbes meer op heeft met de laatste. Die voorkeur klinkt ook enigszins door wanneer Pijbes spreekt over de essentie in Mondriaans werk. 'Van Mondriaan zul je niet gauw zeggen dat het knap gedaan is. Mondriaan is meer de gedachte achter het schilderij, een idee van hoe de wereld in elkaar steekt.'

Maar de kunsthistoricus Pijbes roept in één adem de liefhebber Pijbes tot de orde. 'Daarmee zeg ik niet dat de een beter is dan de ander. Mesdag wist niet dat Mondriaan eraan kwam, maar Mondriaan wist wel dat Mesdag er was geweest. Daardoor kon Mondriaan ook verder denken dan Mesdag. Snap je wat ik bedoel?'

Het zeeuwse licht bestaat 

Kunstenaar Loek Grootjans laat in Panorama Pijbes zien dat het veelgeprezen Zeeuwse licht echt bestaat. Op de plek waar Piet Mondriaan in het begin van de vorige eeuw op het strand van Domburg zijn zeegezichten schilderde, haalde Grootjans een jaar lang water uit de zee, liet dat verdampen en kwam tot de ontdekking dat de zoutkristallen in augustus het grootst zijn.

Wim Pijbes: 'Dan krijg je dat felle, kraakheldere licht. De zee is op z'n warmst en verdampt dus. In de werveling van de luchtstromen werken de kristallen als reflectoren van het zonlicht. Bovendien stroomde bij Domburg in die tijd de Oosterschelde nog in zee. Die botsing van zoet en zout water versterkte dat effect.'

Wim Pijbes begon zijn loopbaan als museumdirecteur bij de Rotterdamse Kunsthal. Op zijn aanpak werd al snel het etiket 'respectabel populisme' geplakt. 'Dat hebben we vervolgens als een geuzennaam omarmd.' Zolang de kerntaken niet verwaarloosd worden, mogen musea wat hem betreft gerust door de knieën gaan om een zo breed mogelijk publiek te bereiken. Die opvatting van kunstmarketing voerde Pijbes naar het Rijksmuseum, dat onder zijn leiding weer in het middelpunt van de belangstelling kwam.

Nu, na een kortstondig dienstverband bij museum Voorlinden, beheert Wim Pijbes een fonds namens een vermogende familie. Vanuit dat statige pand, op een steenworp van de Kunsthal, ondersteunt de stichting Droom en Daad culturele initiatieven in Rotterdam.

Vanuit die baan in de luwte is Wim Pijbes nu weer acht afleveringen lang de welbespraakte pleitbezorger van de kunst. Alle facetten van het landschap, vastgelegd in de schilderkunst en de fotografie, komen aan bod. De eigen smaak wordt slechts zichtbaar in de keuze die hij heeft gemaakt. Het gaat hem vooral om het glorieuze geheel. 'De Nederlandse landschapskunst is werkelijk top.'

Panorama Pijbes, 22/3, NPO 2 om 20.30 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.