'Wim Kok drinkt en Maria Henneman zit achter hem aan'

Eind jaren zeventig werd ik in korte tijd frequent opgebeld door de toenmalige VVD-leider Ed Nijpels. Helaas voor mij valt hieruit toch niet mijn sleutelrol in de Nederlandse politiek af te leiden....

Na de derde of vierde keer ontwaakte mijn journalistieke nieuwsgierigheid, en toen de telefoon opnieuw ging, was ik er klaar voor. Ik nam de hoorn op; met bronzen stem - ik kende Kuiper niet persoonlijk, maar ik nam aan dat een hoofdredacteur een bronzen stem had - sprak ik rustig: 'Kuiper.' Aan de lijn was, ik had het kunnen weten, niet Nijpels, maar iemand anders. En zo was ik gedoemd gewoon het eerstvolgende nummer van De Tijd af te wachten.

Mijn ongeduld werd beloond. Het weekblad bleek een voor die tijd volledig nieuwe weg te hebben ingeslagen door op grond van geruchten en anonieme bronnen te onthullen dat de VVD-coryfee weleens een crypto-homoseksueel kon zijn. Zulke dingen las je toen nooit in serieuze bladen. Hoe het afliep weet ik niet meer. Ik herinner me alleen dat Ed Nijpels vervolgens trouwde en kinderen kreeg, een moeite die hij voor mij niet had hoeven te doen omdat het mij Siberisch liet of hij homo of hetero was. De noviteit school voor mij in het publiceren van een gerucht.

Geruchten stonden ook toen wel eens in de krant, maar alleen over machthebbers in verre landen. 'Men zegt dat Brezjnev drinkt.' Nooit had ik bevroed dat het nog eens gangbaar zou worden op grond van geruchten en anonieme bronnen pikanterieën over bekende Nederlanders af te drukken. Fokker-topman Nederkoorn heeft miljoenen smeergeld opgestreken (gerucht opgetekend door Pieter Lakeman). Premier Lubbers zat achter de vrouwen aan (Marcel Roele). Premier Lubbers zat achter NOS-verslaggeefster Maria Henneman aan (John Jansen van Galen). Erevoorzitter Wim van Norden van Stichting Het Parool liet zich in het geheim betalen voor adviezen aan PCM-topman Cees Smaling (Sytze van der Zee). Nu meldt Elsevier weer op grond van geruchten en anonieme bronnen dat minister Hans van Mierlo wordt gechanteerd met zijn voorkennis van de decembermoorden in Suriname.

Journalistiek Nederland heeft dus een nieuw genre ontdekt. De voordelen ervan zijn dan ook evident: tegen een minimale inspanning - uitzoeken of het gerucht waar is, hoeft niet - wordt de lezer een per definitie boeiend verhaal geboden, dat nog opzien baart bovendien. Voor producent én consument is het gepubliceerde gerucht een lekkernij, zij het met een bijsmaakje. De consument zal daarmee nog de minste moeite hebben. Na het gerucht tot zich te hebben genomen, knaagt bij hem even de vraag: 'Zou het wáár zijn?' Cynici zitten al helemaal niet met deze bedenking omdat zij er automatisch van uitgaan dat alles waar is wat over ondeugden van mensen wordt beweerd. Twijfelaars moeten even slikken, maar het leven gaat snel.

De producent loopt meer risico, te vergelijken met het eten van een Japanse kogelvis: het schijnt heerlijk te zijn, maar als het fileermes net niet voorzichtig genoeg is gehanteerd, treedt een verlammend gif in werking. In dit geval kan dat het bestraffende oordeel van de onafhankelijke rechter zijn, tot wie de benadeelde zich heeft gewend met een klacht wegens smaad, laster of belediging.

In tegenstelling tot de kogelvis is de Nederlandse rechter echter een calculeerbaar risico. Aangezien justitie blijkens dagelijkse publicaties hierover (IRT-zaak, Tjoelker, Steenhuis, Lancee, Docters van Leeuwen, de Haagse verplegers) de weg kwijt is, kunnen we er rustig op rekenen dat ze ook niet weet wat ze met klachten over gepubliceerde geruchten aan moet. Zoals het heelal sinds de oerknal nog steeds aan het uitdijen is, raken rechters ruim vijftig jaar na de oorlog almaar meer beducht voor het potentiële verwijt het vrije woord te willen smoren. Nederkoorn is het zelfs in hoogste instantie niet gelukt Lakeman veroordeeld te krijgen, ook al bracht deze voor zijn beschuldiging geen spat van bewijs. Van Mierlo gaat al niet eens meer naar de rechter, maar naar de Raad voor de Journalistiek, een instantie wier uitspraken onder journalisten geen enkele status hebben en het grote publiek nimmer bereiken.

Alleen al daarom voorspel ik het gerucht als journalistiek genre een grootse toekomst. Langzamerhand wordt het zelfs tijd een stap verder te gaan en een nog gedurfder genre, het geheel uit de duim gezogen verhaal, uit de taboesfeer te halen.

De Volkskrant heeft met het genre al kennisgemaakt (de fantasieën van Jan Haerynck). In eerste instantie is dat de krant slecht bevallen, maar uiteindelijk is het slechts een kwestie van perceptie.

Als in de redactie de oudbakken feitenliefhebbers niet de overhand zouden hebben, was het oordeel over de verzinsels van deze Belgische vakbroeder een stuk positiever geweest. Denk er eens aan hoe spannend de krant kan worden. 'Wim Kok drinkt, en Maria Henneman zit achter hem aan.' Gelukkig heb ik al mijn columnistenvrijheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden