William Oldroyd maakte een thrillerversie van Lady Macbeth

Theaterregisseur William Oldroyd maakte een thrillerversie van Lady Macbeth, waarin zelfs het haren borstelen een marteling is.

William OldroydBeeld EPA

Ze worden vaak heldinnen genoemd, de onderdrukte vrouwelijke hoofdpersonages in de beroemdste 19de-eeuwse romans en theaterstukken. Het zijn vrije geesten die zich niet in het hokje laten drukken waar ze in dienst van mannen leven. Vroege strijders tegen het patriarchaat die zich nadrukkelijk losmaken van de fysieke en geestelijke gevangenschap als veredelde huishoudsters, waar productie van kinderen geldt als voornaamste doel.

De Britse theater- en filmregisseur William Oldroyd (37) maakte een film over een van de meest vrije 19de-eeuwse geesten van allemaal. In zijn Lady Macbeth, naar de roman Lady Macbeth uit het district Mtsensk (1865) van de Russische schrijver Nikolaj Leskov (1831-1895), ontpopt de heldin van het verhaal zich tot berekenende moordmachine. En dat is nog best voorstelbaar ook: deze Katherine is een meisje van 19 dat als een zombie door een groot landhuis wandelt in een pijnlijk strak aangesnoerd korset. Onlangs werd ze samen met een stuk land gekocht door een gefrustreerde gek en inmiddels is de maat vol. De huishoudster houdt haar 's nachts wakker tot de man zich na een drinkgelag bij haar voegt. De dagelijkse sleur is nagenoeg ondraaglijk, een buitenwandeling is streng verboden.

Met Shakespeare heeft dit opmerkelijke speelfilmdebuut overigens niets te maken, benadrukt Oldroyd. De titel van Leskov verwijst slechts naar de vergelijkbare moordzucht van Shakespeares personage.

Katherine gedraagt zich vergeleken met enkele andere beroemde vrouwelijke karakters in de klassieke verhalen uit die tijd verfrissend en bovenal zéér modern, zegt Oldroyd begin dit jaar tijdens zijn bezoek aan het filmfestival van Rotterdam. 'Er werden in de 19de eeuw vaker personages bedacht als Katherine. Hedda Gabler van Henrik Ibsen, Madame Bovary van Gustave Flaubert, Tess of the d'Urbervilles van Thomas Hardy. Ze proberen allemaal te ontsnappen aan de dagelijkse sleur van het leven, aan de mannen die hen onderdrukken, maar uiteindelijk slaan ze op de vlucht of plegen ze zelfmoord.'

Katherine slaat weliswaar door in haar verzet, vult de regisseur aan. 'Maar ze is proactief. Ze weigert slachtoffer te zijn. Ze vecht terug, genadeloos. Dáárom wilde ik dit verhaal verfilmen.'

Oldroyd verplaatste het verhaal van het Russische platteland van de 19de eeuw naar Victoriaans Engeland en maakte er een beklemmende, gestileerde, thrillerachtige kostuumfilm van. De eerste moord is nog wel een ongeluk te noemen, een geval van noodweer, maar haar volgende slachtoffers maakt ze berekenend, koel en doelgericht. 'De moordscènes spraken mij enorm aan', zegt Oldroyd. 'Vooral omdat ze zo van elkaar verschillen. Katherine vergiftigt een slachtoffer, ze knuppelt iemand dood en verstikt een ander met een kussen. Dat is visueel heel aantrekkelijk, voor een filmmaker.'

Eerdere bewerkingen van het verhaal, waarvan de opera van de veelgeroemde Sovjetcomponist Dmitri Sjostakovitsj het bekendst is, liet de regisseur aan zich voorbij gaan. Van de bekendste verfilming - door de voor vier Oscars genomineerde Poolse filmer Andrzej Wajda in 1962 - had hij tot voor kort zelfs nooit gehoord. 'Kijken naar andere versies zou alleen maar afleiden. Is het niet geweldig dat Leskov dit verhaal en dit personage in 1865 heeft bedacht?'

Een beeld uit Lady Macbeth

Het afgelopen decennium maakte Oldroyd naam als theaterregisseur, onder meer met stukken van Samuel Beckett (Waiting for Godot), Henrik Ibsen (Ghosts), Jean-Paul Sartre (Kean) en, jawel, Shakespeares Macbeth. Je zou de strenge visuele stijl van zijn filmdebuut, met bewegingsloze en zorgvuldig gekadreerde beelden die benadrukken hoezeer Katherine zit opgesloten als statement kunnen zien. Alsof Oldroyd nadrukkelijk wil laten zien dat ook een theaterman de mogelijkheden van het filmmedium ten volste kan benutten. 'Mijn producenten vroegen voortdurend: hoe zorg je ervoor dat de kijker in het hoofd van Katherine kruipt? In het theater heb mijzelf die vraag nooit eigenlijk nooit hoeven stellen. Daar mag je helemaal zelf beslissen welke personages je volgt. Mijn cameravrouw Ari Wegner zette mij op het goede spoor. We plaatsten Katherine in elk shot waarin ze is te zien precies in het midden, en dan vaak ook nog exact tussen een deur en een kast, symmetrische lijnen, waardoor het gevoel ontstaat dat ze in een gevangenis leeft.'

Daarnaast experimenteerde hij de afgelopen jaren met korte films om te oefenen hoe je gebeurtenissen het best kan laten zien, in plaats van erover vertellen. 'In theater is het gesproken woord leidend, maar een overvloed aan woorden kan een film laten doodslaan. Ook met geluid kun je overigens veel vertellen. Het kraken van een aangesnoerd korset, het ruisen van de wind, het piepen van de trap - zo gebruiken we Katherines omgeving om haar gevoel van ongemak te vergroten. Zelfs als haar haar wordt geborsteld is het een beetje alsof ze wordt gemarteld.'

Beroemd paard

Opvallende scène in Lady Macbeth: het paard dat op een gegeven moment vol in beeld wordt doodgeschoten. Bedoeld om de geestelijke aftakeling van hoofdpersonage Katherine te illustreren, zegt regisseur Oldroyd. Maar hoe zit dat met het instortende paard? 'Het paard is een specialist in dit soort duikelingen. Hij wordt op dezelfde manier doodgeschoten in Atonement, in de oorlogsscène op het strand van Duinkerken. Hij was zonder twijfel onze beroemdste acteur.'

De 19-jarige actrice Florence Pugh, twee jaar eerder gedebuteerd in het Engelse meisjesschooldrama The Falling, bleek het laatste ingrediënt om Lady Macbeth te laten slagen. Oldroyd selecteerde uit honderden castingtapes bewust een relatief onbekend gezicht. 'Ik vind het vaak lastig om het privéleven van acteurs los te zien van de rollen die ze spelen. Er is altijd wel iets dat afleidt, zelfs al is het een compleet uit de lucht gegrepen gedachte dat je dankzij een fotootje op Instagram iets weet over hun persoonlijke leven. Met Florence had ik daar geen last van. Ze vereenzelvigt zich eenvoudig met haar rol. Haar energie is bovendien perfect. Ze bezit het optimisme en de onschuld die aan het begin van de film nodig zijn - en een kern van staal voor het verdere verloop van het verhaal.'

De regisseur waakte daarbij voor een gratuite verbeelding van het geweld, hoezeer hij ook van de regie van de moordscènes genoot. 'We hielden zelfs goed in de gaten dat het bloed op Katherines jurk niet te zichtbaar zou zijn. Ik vroeg mij voortdurend af: hoe zou dit in het echt zijn gebeurd? Niet: wat ziet er cool uit op het scherm? Katherine moest bovenal mens zijn, geen attractie.'

Regisseur Lady Macbeth blijft ver van keurige kostuumfilmconventies

Het giftige en sensuele spel geeft uiting aan het verzet van Katherine. Lees hier de recensie van Oldroyds Macbeth.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden