ACHTERGROND

Willem kreeg géén boete voor majesteitsschennis

Provo ontregelde de boel

Provo-cartoonist Willem schond de majesteit niet (we herhalen: níét). Althans: hij werd niet beboet voor een cartoon met de koningin als raamprostituee uit 1966. Waarom denken we dat dan allemaal? Maarten Keulemans zocht het eens goed uit.

Het is een klassiek schelmenverhaal, dat al zeker vijftien jaar keer op keer wordt herhaald - onlangs nog in V. In 1968 werd cartoonist Bernhard Holtrop ('Willem', tegenwoordig bekend van Charlie Hebdo) veroordeeld tot 200 gulden boete wegens majesteitsschennis. Hij had Juliana als raamprostituee getekend, met daarnaast een prijskaartje met de kosten van het koningshuis. Haha, ondeugende Willem!

Vrijgesproken

Alleen: het klopt niet. Een ontdekking, toevallig gedaan tijdens het neuzen in een van de vele digitale krantenarchieven die inmiddels online staan. 'De tekenaar werd vrijgesproken van majesteitsschennis', staat daar in NRC-voorloper Algemeen Handelsblad. Het originele vonnis van de zaak, op te vragen bij het Noord-Hollands Archief, bevestigt dat. Holtrop werd destijds vrijgesproken van majesteitsschennis, eerst door de strafrechter, daarna ook in hoger beroep.

Niettemin vermelden sindsdien zeker dertig krantenberichten het anders: van Trouw en NRC Handelsblad tot zelfs geschiedenisprogramma Andere Tijden aan toe. Een recent interview met Holtrop in de Volkskrant begon ermee, het hoofdredactioneel commentaar verwees ernaar, overzichtjes van gevallen van majesteitsschending in kranten en tijdschriften vermelden het steevast.

'Opmerkelijk dat vrijwel alle media abusievelijk vermelden dat Holtrop is veroordeeld wegens majesteitsschennis', noteerde een rechtenstudent die in 2009 zijn eindscriptie wijdde aan wetsartikel 111, voor 'opzettelijke belediging van de Koning'. In de juridische literatuur staat iets heel anders, had ook deze student ontdekt.

Cartoonist Willem (Bernard Holtrop) in Parijs met een van zijn nieuwe tekeningen in de krant Libération. De Nederlander is medewerker van het Franse satirische tijdschrift Charlie Hebdo, waar bij een aanslag twaalf mensen om het leven zijn gekomen. Beeld anp

Rechtszaken, veroordelingen en boetes

Hoe zo'n foutje dan toch in het collectieve geheugen kan sluipen? Het is enigszins begrijpelijk: rond Holtrops cartoons was rond die tijd een hele wolk aan rechtszaken, veroordelingen en boetes. Het begon in september 1966, met de eerste editie van een nieuw, rebels Provoblad, God, Nederland en Oranje. Daarin tekende Holtrop de koningin als raamprostituee, maar ook een andere stevige cartoon: een politieagent in de vorm van een hakenkruis, die een klein wit mannetje achtervolgde.

Van beide kwam gedonder. 'Zeer geachte heer Willem, wellicht wilt u zich bekendmaken op het hoofdbureau van politie', luidde volgens Algemeen Handelsblad een briefje dat de redactie kreeg toegezonden. Tegen Holtrop werd drie maanden cel geëist wegens majesteitsschennis in de ene, en 250 gulden boete wegens belediging van het openbaar gezag in de andere zaak.

De toen 26-jarige tekenaar weerde zich zoals het een provo betaamde. Dus de politie herkende zich in dat hakenkruis? Goh, zo had hij het zelf nog niet bekeken. En voor wat betreft Juliana als hoerenmadam: 'Ik zei tegen de politie dat ze eerst maar eens moesten bewijzen dat ik de auteur was van de tekening', herinnert Holtrop zich, mailend vanuit Parijs.

Willem en het eerste exemplaar van God, Nederland en Oranje. Beeld anp

Ongezouten satire

Eromheen een motregen van andere kleine rechtszaken: in onder meer Leiden en Den Haag werden provo's opgepakt om het verspreiden van het cartoonblad, in Amsterdam werden boekhandel Athenaeum en mede-uitgevers Peter Schat en Loe van Nimwegen veroordeeld.

In maart 1968 kwam de uitspraak voor Holtrop zelf: 250 gulden boete of 25 dagen cel voor het hakenkruis - maar ook vrijspraak voor de cartoon van Juliana. 'Waarvan u het auteurschap meent te moeten ontkennen', beet rechtbankpresident mr. J.A. Bretz de tekenaar volgens verslagen uit die tijd nog zuur toe.

Willem ging in hoger beroep, maar daar bleef het vonnis ongewijzigd, blijkt in het Noord-Hollands Archief. Zie arrest 654 van 2 oktober 1969: vrijspraak voor Juliana als hoer en 250 gulden boete voor het hakenkruis.

De rest lijkt een gevalletje hoort-zegt-het-voort, het oude spelletje waarbij de boodschap bij elke keer doorvertellen meer vervormt. Al in 1973 haalde weekblad De Tijd de vrijspraak en de veroordeling door elkaar en bijna twintig jaar later, in 2001, schreef ook de Volkskrant: 'Willems ongezouten satire veroorzaakte een rel en de verspreider van zijn blad werd bestraft met een boete van tweehonderd gulden.'

200 gulden

Ruim vijf jaar later was de mythe een feit, toen voor zover valt na te gaan Trouw als eerste in het digitale tijdperk de gebeurtenissen verkeerd optelde: 'Tekenaar Bernhard Willem Holtrop was in 1969 de laatste die voor majesteitsschennis werd veroordeeld. Hij had in een tijdschrift van de provobeweging een tekening gemaakt van koningin Juliana als prostituee.'

Dat de boete voor Holtrop in de media intussen stilzwijgend veranderde van 250 in 200 gulden, lijkt een verhaspeling met de boete die de anderen kregen. Alweer een toevalsontdekking, ditmaal van Hans van Felius van het Noord-Hollands Archief: 'Op dezelfde dag speelde het arrest in de zaak-Peter Schat, die het publiceren en verspreiden van de cartoons ten laste was gelegd. Hij werd in hoger beroep veroordeeld tot een boete van 200 gulden.'

Holtrop zelf 'dacht ook altijd dat het ging om de tekening van de koningin', mailt hij vanuit Frankrijk. Enfin: 'Het is allemaal 50 jaar geleden. In elk geval is de boete betaald.'

Flinke ontregeling

Uitgever Loe van Nimwegen ('Ik heb twee dagen op het bureau en tweemaal zes dagen in de gevangenis doorgebracht in voorarrest') kan er de humor best van inzien. Verwarrend, wie er allemaal wel en niet is veroordeeld - maar dat was ook de bedoeling.

'Op pagina 2 van het blad stonden ongeveer dertig mensen vermeld als verantwoordelijk uitgever, om te voorkomen dat de usual suspects weer gepakt zouden worden', mailt hij desgevraagd vanuit zijn huidige woonplek Thailand. 'Ik heb die lijst samengesteld. Om die reden ben ik waarschijnlijk gedagvaard als getuige, omdat ik alle informatie had.'

Zo is Provo toch nog geslaagd in zijn opzet de boel eens flink te ontregelen - tot de voltallige Nederlandse pers een halve eeuw later aan toe.

'Mildheid bewaar ik voor mijn oude dag'

Hij verloor zijn collega's van Charlie Hebdo, de redactie zit nu op een geheime locatie. Tekenaar Willem werd onlangs 75, maar blijft koel. En hij tekent door. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.