Wijnkloosters, bierkloosters, ciderkloosters

Hij rekent de Spanjaard Isidorus van Sevilla, 'de grootste encyclopedist van de Middeleeuwen', tot de grondleggers van Europa (hij is in elk geval de patroon geworden van het internet)....

Le Goff heeft nu opnieuw een - kleiner - encyclopedisch werk gemaakt. Hij redigeert al lange tijd de in vier talen verschijnende serie The Making of Europe. Er zijn negentien delen in verschenen; ik ken er enkele van - van Peter Brown en Peter Burke - en die zijn zonder meer uitstekend. De Middeleeuwen heersen, maar ook andere tijdperken komen aan de orde. Hij heeft nu zelf - onder zijn eigen redactie! - het twintigste deel geschreven; het verscheen ongeveer gelijktijdg in het Frans en in het Engels. Ik heb de Engelse editie gelezen. Het deel heet The Birth of Europe. De grondidee laat zich al raden: de oorsprongen van Europa liggen in de Middeleeuwen.

Ik wil het boek - voorlopig - een hoogstaand tussendoortje noemen. Le Goff heeft grote standaardwerken op zijn naam (een briljant boek over de oorsprong van het vagevuur onder meer, een uitstekende biografie van de Franse koning Lodewijk de Heilige). Daartusen zitten min of meer routineuze werken, waarin de al bekende kennis gerecycled wordt; kennisverhuizing is sommige grote geleerden eigen. Een mislukking was zijn biografie van Franciscus van Assisi (ook de grote Julien Green schreef zijn misschien wel slechtste boek over deze heilige). Het aardige is dat vroegere boeken in latere blijven rondspoken. In The Birth of Europe komt koning Lodewijk ongevraagd enkele keren binnen, Franciscus krijgt vrij veel aandacht en het vagevuur steekt Le Goff op enkele plaatsen opnieuw aan.

Het nieuwe boek is geordend naar enkele hoofdtijdvakken van de Middeleeuwen, van de periode die de 'late oudheid' heet tot de veertiende en vijftiende eeuw. Tegen het slot krijgt men de indruk dat de auteur min of meer gedwongen stopt: de Middeleeuwen kunnen voor hem tot de Franse revolutie doorlopen; de vijftiende eeuw is gewoon een pauze in de Middeleeuwse geschiedenis! Het altijd grandioos gepresenteerde tussenschot tussen de twee tijdperken Middeleeuwen en Renaissance haalt hij, lichtelijk triomferend, weg. Elk tijdvak bestaat uit kleine, encyclopedisch beknopte paragrafen; daarin worden de belangrijkste verschijnselen, verworvenheden, nieuwigheden van het tijdvak beschreven. Veel van vroeger hoger hobbywerk is herkenbaar: zijn afkeer van Karel de Grote, van de overschatting van Benedictus, van de overschatting ook van de kruistochten (we danken er alleen de abrikoos aan), van de onderschatting van Gregorius de Grote; men herkent ook zijn partijdigheid in de richtingenstrijd aan de Parijse Universiteit in de dertiende eeuw.

Oude kennis is opnieuw geordend. En in een nieuw perspectief gezet. Dat de oorsprong van Europa in de Middeleeuwen ligt, is al door andere grote mediaevisten van de vorige eeuw beweerd. De moeilijkheid bij die beweringen is, dat er nooit een beeld van het huidige Europa bij gegeven wordt en dat is toch de volwassen gedaante van de Middeleeuwse beginneling. Europa in de zestiende eeuw ziet hij als een verzameling staten verenigd in het geloof van het christendom. (De reformatie bagatelliseert hij nogal.) Een later beeld blijft achterwege.

Wat Le Goff doet is verschijnselen uit de Middeleeuwen behandelen die tot vandaag doorwerken. Of zich vanuit de Middeleeuwen zijn blijven ontplooien. Wat we te lezen krijgen is bijna steeds het ontstaan van 'het Europa van'. Dat bestaat zelfs in het negatieve. De meest komische zin staat aan het slot van de beschrijving van de 'derde orden', religieuze groeperingen van leken. Dit staat er: 'Ondanks alle vooruitgang die door leken als leden van de Kerk werden gemaakt, faalde de dertiende eeuw in het vormen van een Europa van leken.' Volgens mij staat hier schitterende onzin, waarvan de even onzinnige consequentie is dat Europa nog altijd een Europa van de clerus is.

In de beschrijving van de hoge Middeleeuwen, de dertiende eeuw, is Le Goff op zijn best. Hier staan werkelijk uitstekende stukken en stukjes over het ontstaan en de groei van de steden, de doorbraak van de bedelorden die het kloosterleven in de stad brachten, het ontstaan van de universiteiten, de opkomst van de intellectuelen, de bloei van de scholastiek, de boekencultuur. (In de paragraaf daarover staat deze meesterlijke zin van Ivan Illitch: 'Omstreeks 1140 wordt in de beschaving van het boek, de laatste monastieke bladzijde omgeslagen om de eerste scholastieke zichtbaar te maken.').

De lijnen naar later moet de lezer zelf trekken. Le Goff geeft alleen de geboortekaartjes. De openingen die hij laat, hebben hem veel moeilijkheden bespaard. In de Middeleeuwen krijgt het katholieke christendom volledig gestalte. Het vormt Europa. Het christendom zal, ook na de reformatie, 'van Europa' blijven. Dat betekent dan echter ook, dat ook de Verlichting en de ontkerstening in de middeleeuwen geboren zijn! Bij heel wat begrippen laten zich tegendelen als voortzetting denken. Alleen in de - verzwegen - hogere gedachtestroom van Le Goff moeten die onder de titel van het boek vallen. Wat ik nu lees is een verzameling vaak zeer boeiende fragmenten geschiedenis die op kunstmatige wijze met het hele verloop van de Europese geschiedenis zijn verbonden. Bij Le Goff wordt het middeleeuwse Europa bijna het Europa van alles. Het gevolg van het aangebrachte perspectief is dat de beschreven zaken hun eigenheid verliezen. Ze komen in een lucht- en tijdledigheid te hangen.

Le Goff grosseert in prachtige zienswijzen, opmerkingen en citaten. Een der allermooiste is de verdeling van Europa in een wijn- en een biergedeelte (later kwam daar nog het cidergedeelte bij). De Franciscanen kenden zelfs bier- en wijnkloosters; de eerste lagen in het noorden, de tweede in het zuiden. Helaas blijft de consequentie achterwege: de reformatie als de opstand van de biercultuur en de contrareformatie als de triomf van de wijncultuur.

Lees deze leuke geschiedenis en vergeet de pretenties, die geformuleerd worden in zinnen als 'Als de veroordelingen van bisschop Tempier in Parijs in beschouwing worden genomen, kan het, helaas niet worden ontkend dat de dertiende eeuw niet alleen de geboorte zag van de Inquisitie, maar ook van een Europa van de censuur.' Het volgende hoofdstukje begint zo: 'Door hun prediking schiepen de bedelorden een Europa van de spreektaal.' Dat kan er ook in een tussendoortje niet mee door.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden