Review

Wij van de hbs blijft hangen in onderhoudende borrelpraat

Monument voor een verdwenen schooltype blijft hangen in onderhoudende borrelpraat. Volgens de auteurs was de Mammoetwet het begin van alle kwaad.

Beeld de Volkskrant

De komende jaren gaan de laatste hbs'ers met pensioen. Mannen, veelal. Sommigen van hen hoor je op verjaardagsfeestjes weleens vertellen dat ze blij zijn dat zij nog een échte, degelijke school hebben doorlopen. Zestien vakken hadden we! Kom daar nog eens om! Altijd zijn die mannen het roerend eens: met de invoering van de Mammoetwet in 1968 zette het grote bederf in.

Die vooringenomenheid domineert in Wij van de hbs van Roelof Bouwman en Henk Steenhuis. De ondertitel dicteert wat we moeten vinden: het was de 'beste school van Nederland'. In de inleiding noemen de auteurs - alleen Steenhuis (1954) is oud genoeg is om de hbs te hebben gevolgd - de 'sloop' van de hbs, 'een van de grootste naoorlogse schandalen van Nederland'.

Wat is er allemaal teloorgegaan? Alles, eigenlijk. De samenleving zoals zij moest zijn. 'Kinderen leerden vreemde woorden, verre steden en onbekende rivieren uit het hoofd - zaken die nu in een handomdraai in ieders telefoon te vinden zijn. (...) Ook elektronische poortjes om steekwapens op te sporen waren nog ongekend. Verder had je geen quota voor een gelijke verdeling van mannen en vrouwen, en was het niet gebruikelijk dat je vader met een advocaat naar school kwam om bezwaar aan te tekenen tegen een onvoldoende.' Alsof dit alles met de afschaffing van de hbs te maken heeft.

Non-fictie
Roelof Bouwman en Henk Steenhuis
Wij van de hbs - Terug naar de beste school van Nederland
***
Meulenhoff; 272 pagina's; euro 19,99.
In de Rode Hoed in Amsterdam is op 21 september een avond over 'De toekomst van ons middelbaar onderwijs - Kunnen we iets leren van de hbs?' Aanvang 20.00 uur.

Terug naar de beste school van Nederland.

Maar wie het boek teleurgesteld dichtslaat, mist toch iets. De mooie uitgave is aangenaam om in te bladeren en stukjes uit te lezen. Aandoenlijke foto's van keurig gekamde jongens met dasjes en meisjes met twinsets, en van schitterende schoolgebouwen. Lijsten van hbs'ers die het tot Nobelprijswinnaar hebben gebracht, aardige passages uit autobiografische boeken van hbs'ers, bondige interviews met BN'ers die ooit op de hbs zaten. Geen straf om te lezen.

Het wás ook een geniale vondst van Thorbecke, de hbs. Het eerste hoofdstuk, over de liberale staatsman, is het beste. Daarna zijn de onderwerpen wat willekeurig, zoals een kroniek van een Rotterdamse hbs in oorlogstijd en de hbs in Nederlands-Indië. De hbs was precies het schooltype dat begin vorige eeuw ontbrak: een opleiding voor getalenteerde jongelieden uit de burgerij, met nadruk op exacte vakken. Een moderne school, zonder Grieks en Latijn, die ondernemers en technici zou baren.

Het emanciperend vermogen van de hbs, waar naast kinderen van welgestelden ook leergierige kinderen van boeren, arbeiders en middenstanders naartoe gingen, moet groot zijn geweest. Hoe groot, ook in vergelijking tot de scholen van na de Mammoetwet, waarbij de mogelijkheid tot sociale stijging vooropstond, lezen we helaas niet.

Bouwman en Steenhuis schrijven honend over de hedendaagse 'fatale obsessie met 'gelijke kansen''. Fataal? Het was precies wat die goeie hbs bood: gelijke kansen voor alle kinderen die slim genoeg waren, ongeacht hun afkomst.

Het zijn de hbs'ers uit minder kansrijke milieus die in de interviews het meest enthousiast zijn. Voor Maarten 't Hart (1944), zoon van een doodgraver, ging een wereld open en hij leerde met grote gulzigheid. Gerrit Zalm, (1952), zoon van een kolenboer, werd op de hbs 'een stuk zelfverzekerder'. Kinderen uit intellectuelere milieus zijn lauwer. Domineeszoon Freek de Jonge (1944), die negen jaar deed over de vijfjarige hbs, stak alleen iets op van dat 'waarin geen les werd gegeven'. Hedy d'Ancona (1937) zegt: 'Met mijn talent voor talen was ik geknipt geweest voor het gymnasium.'

Beeld Olivier Heiligers

Het is nog maar de vraag of de hbs de vrouwenemancipatie heeft bevorderd: slimme vrouwen gingen vanzelfsprekend naar de mms, een opleiding waarmee je niet kon studeren. Decennialang kon dat trouwens ook niet met de hbs. Een weeffout die werd hersteld, maar net vóór de Mammoetwet ging nog maar 20 procent van hbs-a-gediplomeerden naar de universiteit, en 59 procent van de hbs-b'ers. Niet zo gek dat de Mammoetwet een betere aansluiting op het hoger onderwijs voorstond, met een havo dat aansloot op beroepsopleidingen en een vwo (atheneum en gymnasium) dat voorbereidde op de universiteit.

Is die opzet dan volkomen mislukt? Heeft het vwo vreselijke gevolgen gehad voor de samenleving? Leerde je op het atheneum minder goed nadenken en analyseren dan op de hbs? Werden universiteiten geconfronteerd met ladingen domoren? Stagneerde de wetenschap hopeloos? Werd onze economie ernstig geschaad? Ik wil het allemaal weten. De auteurs hadden het bijvoorbeeld aan de geleerde oud-hbs'ers kunnen vragen, die generaties studenten hebben opgeleid. Dat had hun boek uitgetild boven het niveau van onderhoudende borrelpraat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden