Wie zijn de opvallendste jonge kunstenaars van dit moment?

Tentoonstelling Volkskrant prijs

Wie zijn de opvallendste jonge kunstenaars van dit moment? Vijf scouts kozen vijf kunstenaars die kans maken op de Volkskrant Beeldende Kunst Prijs 2016.

Anouk Kruithof. Beeld Annie Collinge

Anouk Kruithof (35)

Je zult maar een karrenvracht aan fotoboeken hebben laten drukken in China, die je graag op een beurs in New York wil presenteren. Blijkt de rederij, Hanjin, toch een van de grootste ter wereld, failliet te zijn gegaan en blijken de boeken nu te dobberen voor de kust van Valencia.

Het overkwam Anouk Kruithof.

Drie weken geleden kon ze in Amerika slechts twee exemplaren van haar nieuwe boek Automagic laten zien, een fraaie verzameling fotografie, gedrukt in meerdere, kleurige katernen. Op internet is te zien van wat het boekwerk in werkelijkheid moet zijn: een experimenteel vormgegeven beeldreis met foto's van vogelhuisjes, scherp uitgelichte gezichten, interieurs, abstracte patronen en buitenissige natuurverschijnselen.

Anouk Kruithof (die voor de Volkskrant Beeldende Kunst Prijs 2016 werd genomineerd door scout Heske ten Cate, hoofdredacteur van het onlinekunsttijdschrift Mister Motley) is zelf ook een reiziger, zeg maar wereldreiziger. Haar biografie kent uiteenlopende pleisterplaatsen: Dordrecht, Breda, Rotterdam, Berlijn en New York; daar woont en werkt ze nu.

Kruithof valt niet makkelijk onder een noemer te brengen. Foto's zijn bij haar geen eenvoudige afdrukken. Geen kiekjes op papier, ingelijst of met punaises tegen de muur gespeld, op ooghoogte, of keurig in een boek afgedrukt.

Nee, hoe veelzijdiger hoe beter. Het liefst lijkt Kruithof alle fotografische technieken door elkaar te gebruiken, losjes gepresenteerd in de ruimte, afgedrukt op plastic, pvc, latex of textiel. Foto's afkomstig uit alle bronnen waar je foto's tegenwoordig tegenkomt, geplukt van internet, uit tijdschriften en boeken.

Wat je je daarbij moet voorstellen? Neem het recente werk Evidence. Een zaalvullende opstelling van ijzerconstructies waarover foto's zijn gedrapeerd, als losse decorstukken in een grotere theaterproductie. De afbeeldingen zijn afkomstig van bedrijven en overheidsinstellingen die op vliegvelden bagage controleren van passagiers. De foto's van wapens en ander verboden bezit worden door diezelfde instellingen gewoon op Instagram gezet, met de notitie hoe ze waren verstopt. 'Echt bizar', zei Kruithof hierover tegen de Volkskrant, eind vorig jaar. 'Als je crimineel wilt worden, krijg je daar gewoon een handleiding.'

Wie wint?

Voor de Volkskrant Beeldende Kunst Prijs worden vijf kunstenaars, niet ouder dan 35 jaar, door vijf scouts voorgedragen. Op zondagmiddag 11 december wordt de winnaar bekendgemaakt tijdens een tv-uitzending van Kunstuur, rechtstreeks vanuit het Stedelijk Museum Schiedam. De winnaar ontvangt 10 duizend euro, ter beschikking gesteld door het BNG Cultuurfonds.

De jury bestaat uit presentator en journalist Hanneke Groenteman (voorzitter), kunstcriticus Sacha Bronwasser, directeur van het Bonnefantenmuseum Stijn Huijts en kunstenaar Floris Kaayk, winnaar van de prijs en publieksfavoriet in 2014.

Terug naar het vermiste boek in de haven van Valencia. Het is haar tiende publicatie. Ze weet inmiddels hoeveel moeite en geld het kost om een publicatie van de grond te krijgen. Niet vreemd dat ze samen met verzamelaar John A. Phelan en kunstcriticus Charlotte Cotton The Anamorphosis Prize heeft opgericht: een internationale prijs voor zelf uitgegeven fotoboeken. De winnaar krijgt 10 duizend dollar.

Terecht dus dat scout Ten Cate Kruithof 'moedig, actief en eigenzinnig' noemt.

Kers op de taart was vorig jaar het exposeren van een werk in de prestigieuze New Photography reeks in het Museum of Modern Art (MoMA) in haar huidige woonplaats. In de jaarlijkse tentoonstelling zijn maar een paar Nederlanders eerder opgenomen, onder wie Rineke Dijkstra en Viviane Sassen.

Sweaty Sculpture. Beeld Anouk Kruithof

Jan Hoek (32)

Wie Jan Hoek volgt op Facebook, wordt regelmatig getrakteerd op berichten die de dagelijkse praktijk van deze culturele duizendpoot goed samenvatten. De ene keer is Hoek op het internationale mediaplatform Vice op zoek naar kunstenaars die, net als hij zelf, ooit een éénsterrenrecensie in de krant kregen. Het volgende verzoek luidt: 'Ik zoek meisjes die naakt op de grond willen liggen en zo op de foto willen.' Een andere keer vraagt hij om een stagiaire die hem kan helpen in zijn succesvolle kunstenaarsbestaan.

Jan Hoek 'doet lekker alles door elkaar', schreef Martijn van Nieuwenhuyzen, conservator van het Stedelijk Museum Amsterdam en de scout die de Jan Hoek heeft voorgedragen als genomineerde voor de Volkskrant Beeldende Kunst Prijs 2016. Hoek schrijft, fotografeert, maakt installaties en publicaties en is aanwezig in het kunstdebat. 'Met open blik en een absurdistisch gevoel voor humor zwerft hij door de wereld', aldus Van Nieuwenhuyzen.

Jan Hoek. Beeld Ivo van der Bent

Met die kwaliteiten maakte het grote publiek voor het eerst kennis in 2013, toen Hoek (op de fotografiebeurs Unseen en later bij Foam in Amsterdam) onder andere zijn fotoserie Sweet Crazies toonde. Méér nog dan de portretten van Ethiopische zwervers zelf maakte de manier waarop die portretten tot stand waren gekomen indruk. Hoek had ze gefotografeerd, schreef hij zelf, zoals ze eruit zagen: koninklijk, 'alsof ze net van de catwalk af kwamen'. Hij fotografeerde de mannen in een studio, zittend op troonachtige stoelen of leunend op een zuiltje, ongedwongen en vrij. Ze keken alsof ze de fotograaf net zo goed een dienst verleenden als hij hun.

Die wederkerige en open relatie met zijn modellen komt in bijna al Hoeks werk terug. Hij ontmoette de dakloze Kim op straat en liet haar poseren in de rol van supermodel: strak in de make-up en gekleed in wat zij zelf had uitgezocht. Hij bezocht leden van de Masaï in Oost-Afrika en vroeg om alternatieven voor de wijze waarop zij doorgaans worden afgebeeld: springend en zwaaiend met speren en gekleed in geruite doeken. Het leverde een mooi boek op, New Ways of Photographing the New Masai, waarin hedendaagse Masaï naar eigen blieven op de foto mochten. Vorig jaar presenteerde Hoek in De Balie in Amsterdam The Stan / Jan Show, een ontroerende installatie over zijn vriendschap met de Ghanese schilder Stan Aziz Ahmed, met wie hij een artistiek duo vormde.

Een presentatie van Hoek herken je zo. Aan de foto's die zogenaamd lukraak tegen de muur zijn geplakt, aan de teksten die er in hanepoten en met doorhalingen naast werden geschreven en aan de typische schrijfstijl, die openhartig en soms schaamteloos is, bijvoorbeeld wanneer Hoek vertelt over de seksuele relatie die hij er met sommige van zijn modellen op nahoudt. 'Hoeks houding is in alle opzichten 'queer': hij speelt met artistiek auteurschap, met gender en seksuele identiteit, is geïnteresseerd in het afwijkende, in subculturen, in alles wat niet te labelen is en tussen de categorieën invalt', zegt Van Nieuwenhuyzen. 'Wat mij aanspreekt, is het non-conformisme en de grote vrijheid in zijn werk. Het is volop in ontwikkeling. Het gaat en kan nog alle kanten op.'

Vlag uit

Dit jaar viert de Volkskrant Beeldende Kunst Prijs haar tiende verjaardag. In Schiedam is daarom de tentoonstelling Oogst te zien, een rijk overzicht van eerdere winnaars en publieksfavorieten, onder wie Guido van der Werve, Femmy Otten, Floris Kaayk, Zoro Feigl en Levi van Veluw.

Foto uit het project Sistaaz of the Castle. Beeld Jan Hoek

Evelyn Taocheng Wang (34)

'Verkapte propaganda', zo noemt Evelyn Taocheng Wang de manier waarop ze in China leerde schilderen. Tijdens haar opleiding traditionele Chinese kunsten in Nanjing hoorde ze verfijnd, precies en beheerst te schilderen. Ook in onderwerpkeuze moest ze zich inhouden, persoonlijk mocht haar kunst niet worden.

Tot vier jaar geleden: toen besloot ze naar Frankfurt te verhuizen voor een vervolgopleiding. Daarna kwam ze naar Amsterdam om te studeren aan de postdoctorale kunstopleiding De Ateliers. Ze is in Nederland gebleven vanwege de vrijheid. En dat is te zien: nu maakt ze performances en video's naar persoonlijke ervaringen, associaties en verhalen.

Evelyn Taocheng Wang. Beeld Ivo van der Bent

Wat ze ooit als een last ervoer, die aangeleerde gedetailleerde schilderstijl, onderscheidt haar nu van die kunstenaars die net als zij kunst maken over bijvoorbeeld seks, gender en identiteit.

Neem haar installatie Massage Near Me (2015-2016), een verslag in tekeningen en tekst van de vier maanden dat ze in een Amsterdamse massagesalon werkte. Een van die tekeningen lijkt een lieflijk tafereel op rijstpapier. Twee heren en dames tussen de gordijntjes van de massagesalon. Maar van dichtbij is te zien hoe de halfnaakte mannen zich van de massagetafel oprichten om een lik van de onderarm van hun masseuses te nemen. A Hongkong-Dutch Client Licking My Arm during the Massage Treatment, heet die tekening.

Clayde Menso, directeur van het Amsterdams Fonds voor de Kunst, is de scout die Wang nomineerde voor de Volkskrant Beeldende Kunst Prijs. Hij viel voor die originele tegenstellingen in haar werk: 'Sprookjesachtig én keihard.' Wang speelt daarbij met verwachtingen, vindt Menso. Zo twijfelt hij nog of de kunstenares uit geldgebrek in de massagesalon belandde of met voorbedachten rade.

In elk geval maakte ze het zichzelf niet makkelijk. Wang werd als jongen geboren en haar werkgever in de salon wist dat niet. Ze schreef over het project: 'De salon huurt alleen meisjes in (...) Elke dag ben ik bang dat ik ontdekt word en ze me ontslaan.' Bovendien: omdat ze worstelde met haar eigen seksuele identiteit, was voor haar het masseren van klanten (met seksuele verwachtingen) ingrijpender en vreemder dan voor haar collega's.

In Stedelijk Museum Schiedam presenteert ze nu haar Sugar Tomato Reflection Paper Bar. Een soort kroeg waarin ze video's laat zien. Tijdens de opening serveert ze het lievelingstoetje uit haar jeugd: gepureerde tomaat met suiker. Om te mogen delen in deze lekkernij moet de bezoeker aan de slag. In haar video's heeft Wang zich namelijk laten inspireren door de verhalen van de beroemde Chinees-Amerikaanse schrijfster Eileen Chang, die schreef over liefde, lust en romantiek. Wang nodigt de bezoekers uit op te schrijven wat hun eigen fantasieën en ideeën bij die verhalen zijn, in ruil voor dat 'zomertoetje' uit Sichuan.

Zo mengt Wang in Schiedam persoonlijke herinneringen, journalistiek én literatuur met een vleugje participatie. Een eigenzinnige mix van de kunstenares die in haar ontwikkeling een reusachtige stap heeft gezet in wat zij durft te laten zien als kunstenaar en als vrouw.

Pummelos become yellow and thick, they become sweet and Succulent. Beeld Evelyn Taocheng Wang

Jay Tan (34)

'Soms een beetje slordig, maar meestal op een goede manier.' De ongebruikelijke bewoordingen van videokunstenaar en scout Fiona Tan bij de aanprijzing van Jay Tan (geen familie), slaat de spijker op zijn kop. Het werk van Tan is inderdaad wat aan de rommelige kant. Neem B Is for Behind, een installatie die Tan vorig jaar nog in Vilnius liet zien: een spiegelkast waarachter een onopgemaakt, Tracey Emin-achtig bed is gemaakt, terwijl in de bijbehorende hangkast de beeltenis is te zien van copulerende lichamen.

Neem de frivole bewegingsapparaten à la Tinguely die Tan in Boedapest liet zien. Er draait van alles rond (kleurvlakken, papier-machévormen, kurkentrekkers, potloodslijpers); in een teiltje water drijft een spons met attributen rond als een vlot; luchtige ijzerdraadvormpjes zeilen als een kabelbaan door de ruimte. Overal is het getik van ijzer te horen alsof je in een smederij staat. Het geheel doet zich voor als een miniatuurcircus van verwondering en levendig kabaal.

Jay Tan. Beeld Ivo van der Bent

Neem ook het project in kunstcentrum Witte de With in Rotterdam waarvoor Tan een raadselachtige sculptuur van kippengaas en Chinese kranten had gemaakt, met kleurige emmers, kannen van ongebakken klei en een Stirlingmotor die draait op warmte - zelfs hete koffie en thee.

Je moet er maar op komen.

Niet dat daarmee alles is gezegd. Tan kan ook keurig en precies zijn. Zo sorteerde ze een fotoverzameling van taartjes, gebak, tulbands en andere zoetigheid op kleur: vijftig tinten groen, dankzij de ongewone pigmenttoevoeging die het assortiment van patisserie kreeg. Of kijk naar de serie van delicate vazen, verfrommelde doeken en gordijnen, elegant getekend met vaste hand.

Maar goed, over het algemeen bezit het oeuvre inderdaad een prettige rommeligheid. Grappig is het videowerk O Yes They Do!, waarin een vijftal dames in een zwembad een onderwatersculptuur proberen te maken - wat nog niet zo meevalt, te zien aan hun gepijnigde gezichten en gelach. Want hilarisch is het wel. Temeer omdat de attributen onder andere rode paprika's, ski's en een dvd-speler zijn.

Waar te zien?

De tentoonstelling van genomineerden en eerdere winnaars en publieksfavorieten, is in het Stedelijk Museum Schiedam te zien van 8/10tot en met 22/1. Op zondag 9/10 besteedt presentator Lucas De Man in een speciale editie van het tv-programma Kunstuur aandacht aan de vijf genomineerden. NPO2, 17.40 uur.Op 14/1 wordt, tijdens de speciale Volkskrantdag met rondleidingen, interviews en performances, de publieksfavoriet bekendgemaakt. Het publiek kan daarvoor zijn stem uitbrengen in het museum vanaf het moment dat de tentoonstelling opent. Voor het eerst kan vanaf medio november ook online de favoriete kunstenaar worden gekozen: via volkskrant.nl.

Er zit een ongebreidelde fantasie in Tans gebruik van 'mixed media', zoals het materiaalgebruik is omschreven. 'Speels en onconventioneel', volgens scout Fiona Tan, met als toevoeging dat het werk tekenend is voor een 'nieuwe generatie (vrouwelijke) kunstenaars die stoutmoedig, grappig en rigoureus is. En die zich niet verschuilt, maar alles bevraagt, zelfs hun eigen plaats en artistieke praktijk'. Met andere woorden, een relativerend, maar kritisch kunstenaarschap, dat is wat Jay Tan volgens haar naamgenoot nastreeft.

De Engelse Tan volgde haar opleiding in Londen (Middlesex University) en Rotterdam (Piet Zwart Institute). Ze werkt nu aan de Rijksakademie in Amsterdam. Daar richtte ze haar studio vorig jaar in als woonkamer, inclusief lambrisering, bank, vloerkleedjes en een 'formacarium', een droog aquarium met kabbelende vormen van boetseerklei. Huiselijk en toch niet saai.

Mute Tell Yell. Beeld Jay Tan

Alexis Blake (35)

Aan beroemde vrouwen geen gebrek, die middag in april in de eregalerij van het Rijksmuseum. En allemaal toonden ze zich van hun bekendste, zeg gerust: iconische kant. Diana spande haar imaginaire boog. Venus hield haar hand kuis voor haar kruis. En Salomé, nou ja, Salomé hief een onzichtbare schaal waarop het onzichtbare hoofd van Johannes de Doper lag te stinken. Het waren namelijk geen geschilderde mythologische en bijbelse vrouwen die de bezoekers zagen in de performance van kunstenares Alexis Blake, maar hun door twee danseressen gemimede evenknieën. Allegory of the Painted Woman luidt de titel.

Typisch Blake. Veel werk van de aan de Rotterdamse Willem de Kooning Academie en de Maastrichtse Jan van Eyck Academie opgeleide kunstenares draait om het vrouwenlichaam en dan vooral de manier waarop het is afgebeeld: al dan niet door mannen, al dan niet met een ondermijnend doel. Door de traditionele representatie van het lichaam in choreografieën te herhalen en er op te variëren, wil Blake de beperkende kracht ervan tonen.

Alexis Blake. Beeld Ivo van der Bent

Het heeft, zegt Nina Folkersma, onafhankelijk tentoonstellingsmaker en de scout die Alexis Blake als kandidaat voordroeg, meer voeten in de aarde dan je zou denken. Elke performance van Blake wordt voorafgegaan door een periode van onderzoek: inlezen, het aanleggen van beeldarchieven met archetypen, sommige te bekijken op haar Tumblr-account.

In het geval van Allegory was het resultaat oogstrelend. Wat men destijds zag in het Rijksmuseum was dit: twee danseressen, een blank, een donker, grijze broeken, beige hemden. De donkere reciteerde namen - Magdalena, Suzanna, Cleopatra, Maria, Artemisia - waarna de blanke ze uitbeeldde. Dat gebeurde vloeiend, als in een morph. Onder begeleiding van een vierkoppig orkest dat een staccato, mars-achtig stuk speelde, begonnen de danseressen de poses vervolgens opnieuw uit te beelden. Aanvankelijk in oplopend tempo, toen trager. Op een zeker moment was de dans extreem langzaam, als in slowmotion. Op een ander moment bleven de vrouwen een beweging herhalen, als een plaat die blijft hangen, of als een persoon die gevangen zit in een door anderen opgelegde manier van doen. Zelfs voor wie moeite had met het hele mannen-leggen-vrouwen-beperkende-rollen-op-cliché (zoals ik) was dit een fraaie metafoor.

Ook in de performance die Blake in Schiedam zal (laten) opvoeren, We will not be moved, draait het om het vrouwenlichaam, zij het ditmaal zoals aanwezig op foto's van demonstranten wereldwijd: Londen, Istanbul, Kabul. Deze beelden vormen het vertrekpunt voor een geënsceneerde protestmars door mensenrechtenactivisten, migranten, LGBT'ers; ontwerpster Lisa Konno maakte voor de gelegenheid op sandwichborden geënte kleding. Een geabstraheerde protestbeweging die iedereen die zich ooit verzet heeft aanspreekt, noemt Alexis Blake het, maar is een geabstraheerd protest nog wel een protest? We zullen zien. Spannend.

Organisatie

De Volkskrant Beeldende Kunst Prijs is een samenwerking van de Volkskrant, AVROTROS, Stedelijk Museum Schiedam en het BNG Cultuurfonds.

Allegory of the Painted Woman. Beeld Alexis Blake
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.