AchtergrondMank

Wie was de ware auteur van de filmklassieker Citizen Kane?

Mank, de nieuwe film van David Fincher (Fight Club), belicht de totstandkoming van Citizen Kane vanuit het gezichtspunt van de scenarioschrijver. Wordt de toeschouwer daar iets wijzer van?

Acteur en regisseur Orson Welles poseert as Charles Foster Kane in a scène in de film Citizen Kane, in 1941.Beeld Getty

Citizen Kane is de beste Amerikaanse film aller tijden. Tenminste, wie de favorieten van filmprofessionals en –critici erop naslaat en op basis van hun lijstjes de gemiddelde favoriet berekent, komt in 2020 waarschijnlijk nog altijd uit bij het meesterwerk van Orson Welles uit 1941. De virtuoos gemaakte film over de opkomst en ondergang van een megalomane krantenmagnaat, gemodelleerd naar William Randolph Hearst (zo ongeveer de Rupert Murdoch van toen), lijkt bijna tachtig jaar na dato nog altijd immuun voor de tand des tijds. Daarover zo meer.

Dit verhaal gaat in eerste instantie over Mank, een nieuwe, in ouderwets zwart-wit gedraaide film over de totstandkoming van Citizen Kane. Wie Mank op waarde wil schatten, neemt idealiter eerst een duik in die voorgeschiedenis, die door David Fincher op fraaie wijze tot leven wordt gewekt.

De 58-jarige regisseur van films (Fight Club, The Social Network) en series (House of Cards) die op hun eigen manier als klassiek gelden, maakt het zijn publiek niet makkelijk. Mank is een film voor filmkenners. Verteld vanuit het historisch onderbelichte perspectief van Kane-scenarist Herman Mankiewicz. Vol historische gebeurtenissen en personages die Fincher min of meer als algemeen bekend veronderstelt. Een traktatie voor de liefhebber, maar de argeloze kijker wordt tamelijk rücksichtslos in het diepe gegooid.

Streamingdienst Netflix, eigenaar van de film, zal met Mank weinig nieuwe abonnees werven, maar vergaart ongetwijfeld aanzien onder een groep invloedrijke liefhebbers, zoals dat eerder gebeurde met Martin Scorseses The Irishman en Roma van Alfonso Cuarón. Voor de cinematografische geloofwaardigheid van Netflix betekent Mank veel goeds.

Mank begint enkele weken voor de start van de productie van Citizen Kane, wanneer Mankiewicz (Gary Oldman) begint aan zijn scenarioklus, met een haast onmogelijke deadline van zestig dagen. Wat hier opvallend ontbreekt is informatie over de toenmalige hype rond Welles, die als 24-jarig wonderkind een contract kreeg van de grote Hollywoodstudio RKO  dat hem totale creatieve vrijheid gaf, een unicum in de industrie. Een titelkaartje van een paar regels aan het begin van Mank moet volstaan.

Gary Oldman als Herman Mankiewicz, de scenarioschrijver van Citizen Kane, in Mank.Beeld AP

Welles is een bijfiguur in Mank, niet meer dan de opdrachtgever van Mankiewicz, en dat maakt hun wisselwerking wat lastig in te schatten. Finchers aanpak is verfrissend, lof voor Welles is tenslotte ruim voorhanden in talloze artikelen en documentaires en zelfs in een andere speelfilm over Citizen Kane, de tv-film RKO 281 uit 1999, met Liev Schreiber in de rol van de Welles en John Malkovich als Mankiewicz. Maar het werk van Mankiewicz was beter te plaatsen geweest als iets meer zou zijn verteld over de Welles-hype van toen.

In New York maakte Orson Welles in de tweede helft van de jaren dertig als jonge twintiger furore met spectaculaire theateruitvoeringen van Shakespeare; hij werkte met veelal onervaren acteurs, als onderdeel van zijn missie om hoogstaand drama naar gewone mensen te brengen. Zijn grote doorbraak beleefde hij in 1938 op de radio met een hoorspeluitvoering van War of the Worlds. H.G. Wells’ klassieke verhaal over een invasie van marsbewoners presenteerde Welles als een serieuze nieuwsuitzending en de Verenigde Staten raakten enige tijd in staat van paniek; velen dachten dat er een echte buitenaardse invasie gaande was.

Filmposter van Citizen Kane, 1941.Beeld Getty

In Hollywood zocht RKO-studiobaas George J. Schaefer op dat moment naar fris filmtalent. Hij gokte op operavernieuwer en radiomaker Welles, die in eerste instantie weinig voelde voor een carrière als filmer en verder wilde als theaterregisseur. Pas toen Schaefer hem het ongehoorde aanbod deed waarmee Welles honderd procent controle kreeg over het eindresultaat van zijn speelfilmdebuut, zei hij ja. Hij nam een crew mee uit New York en zocht in Hollywood naar gelouterde specialisten die nieuwe ideeën wilden uitvoeren.

Welles moest er achteraf om lachen: ‘In Zuid-Amerika werd een verslaggever in de gevangenis gegooid toen hij War of the Worlds op de radio nadeed. Ik kreeg een Hollywoodcontract.’ Over zijn naïviteit als debuterend filmmaker was hij in interviews achteraf eerlijk. Het was zijn onwetendheid die de getalenteerde mensen om hem heen tot grote hoogte bracht, zei hij. Vooral de ervaren cameraman Gregg Toland kreeg alle lof. (Citizen Kane bracht onder meer de deep focus-cameratechniek naar een groot publiek, waarbij personages en objecten van dichtbij en veraf tegelijk even scherp in beeld worden gebracht.) Omdat Welles veelal niet wist wat technisch allemaal mogelijk en onmogelijk was, kreeg Toland de ruimte om onontgonnen terrein te verkennen.

Hoe belandde Fincher in deze geschiedenis bij het Mankiewicz-perspectief? Na afloop van het tweede seizoen van zijn populaire seriemoordserie Mindhunter, ook van Netflix, vroeg de Netflixtop wat Fincher nou écht nog eens wilde maken. De regisseur dacht aan het scenario dat zijn vader Jack (1930-2003) ooit schreef als kersvers pensionado, over het werk van Mankiewicz aan Citizen Kane. Beter gezegd: over de zwoegende schrijver in de schaduw van de grote meester. Een verhaal waarin de oude Fincher het idee onderstreepte dat een film door een collectief wordt gemaakt. Waarmee hij een subtiele aanval opende op de auteurstheorie, waarin de regisseur wordt beschouwd als degene die zijn of haar stempel op het eindresultaat drukt.

Jack Fincher, een groot filmfanaat, liet zich inspireren door het beruchte essay van New Yorker-criticus Pauline Kael, die in 1971 stelde dat niet ‘showman’ Welles, maar scenarist Mankiewicz als de enige echte auteur van het scenario moet worden gezien. Dat essay werd sindsdien bekritiseerd en ontkracht, onder meer door Welles’ goede vriend en collega Peter Bogdanovich, die aantoonde dat Kael onder meer tekortschoot in haar gebruik van bronnen. Maar Kaels betoog bleef overeind als herinnering aan de structureel ondergewaardeerde rol van scenaristen in de filmindustrie.

In dat licht kan Mank ook het best worden bekeken. De film is niet zozeer op zoek naar het ware verhaal achter de totstandkoming van Citizen Kane, maar voegt eerder een nieuwe mythische laag toe aan de geschiedenis. Een laag waarbij de scenarist in de schijnwerpers wordt gezet, zonder de kunde van anderen in twijfel te trekken.

In interviews in aanloop naar de release van Mank leek Fincher zich onlangs te vergalopperen. ‘Geforceerde samenwerking’, noemde David Fincher het maken van films in New York Magazine. Hij benadrukte dat hij nooit zijn eigen scenario’s schrijft en ook niet doet alsof. ‘Ik ben geen schrijver, ik eis de eer niet op voor iets wat ik niet heb gedaan.’ Met als impliciete suggestie: enige bescheidenheid op dit gebied zou ook Welles hebben gesierd.

In hetzelfde vraaggesprek toont hij zich ook genuanceerder en raakt Fincher dichter aan de film die hij heeft gemaakt. ‘Welles en Mankiewicz hadden elkaar nodig. Er was een bepaalde arrogantie voor nodig om Hearst aan te pakken, iets dat weinig mensen hadden. Mankiewicz gaf de aanzet, maar de ondeugende grijns van Welles maakte Citizen Kane mogelijk. Over die samenwerking moest mijn film gaan.’

Mank draait vanaf donderdag in de bioscopen en is vanaf 3/12 ook te zien op Netflix. 

Mank, over de totstandkoming van filmklassieker Citizen Kane, loopt over van filmliefde ★★★★☆

Trump en Kane

Citizen Kane is óók een favoriete film van Donald Trump, blijkt uit een interview met documentairemaker Errol Morris uit 2002. Nu nog opmerkelijker dan toen: de ondergang van Kane in de film lijkt nauwelijks tot Trump door te dringen. Maar hij toont zich tegelijk verrassend introspectief over de betekenis van Kanes beroemde laatste woord op zijn sterfbed, ‘Rosebud’, dat in de slotscène blijkt te verwijzen naar het sleetje waarmee Kane speelde als kind. Kane is volgens Trump op het laatste moment van zijn leven ‘een eenzame, vrij trieste man die terugdenkt aan zijn kindertijd’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden