Wie schrijft, die betaalt het proces

De Britse regering beslist woensdag of de pers voortaan in smaadzaken opdraait voor alle kosten, ongeacht wie er wint. De maatregel, die voortvloeit uit het tabloid-afluisterschandaal, is omstreden: kunnen kranten straks kapot geprocedeerd worden?

Beeld getty

Stel: een journalist van een regionaal dagblad in Groot-Brittannië ontdekt dat een wethouder steekpenningen heeft aangenomen van een projectontwikkelaar. De hoofdredacteur is ingenomen met dit staaltje onderzoeksjournalistiek en zet het prominent in de krant. De betrokkenen zijn minder te spreken over de primeur en spannen een smaadzaak aan. De bewijzen zijn ijzersterk en de rechter stelt de klagers in het ongelijk. Toch moet de krant álle advocaten én de proceskosten betalen - en raakt vervolgens in de financiële problemen.

Dit scenario is niet ondenkbaar als de Britse regering woensdag besluit een 'slapende' bepaling uit een bestaande wet te activeren, waarin staat dat kranten en weekbladen alle juridische kosten moeten betalen bij een smaadzaak, zelfs wanneer elk woord van een artikel waar is. Deze zogeheten Section 40 van de Crime and Courts Act vloeit voort uit het onderzoek naar het afluisterschandaal van de zondagskrant News of the World. Een van de aanbevelingen van de onderzoeksrechter Brian Leveson was om het voor gewone burgers makkelijker te maken kranten aan te klagen. Nu kan dat een kostbare aangelegenheid zijn, helemaal na een verloren zaak.

Er is voor de pers een middel om aan deze strafmaatregel te ontkomen: zich aansluiten bij Impress, een onlangs door de regering goedgekeurde perswaakhond. Als ze dat doen, worden klachten behandeld via een relatief goedkope arbitrage. Maar weinig kranten en bladen voelen ervoor zich na drie eeuwen van persvrijheid te onderwerpen aan dit 'staatstoezicht', zoals hun Ierse collega's dat wel hebben gedaan. Na het Leveson-onderzoek hebben de Ieren een eigen toezichthouder opgericht, Ipso, en die voldoet vooralsnog. Ongeveer 2.500 periodieken zijn daar lid van, terwijl maar een handjevol publicaties zich bij Impress hebben aangesloten.

Met de Britse perswaakhond Impress is dan ook iets opmerkelijks aan de hand. Op papier is het onafhankelijk, in de praktijk is het een initiatief van Max Mosley. De voormalige autosportbaas (en zoon van de fascist Oswald) heeft 4 miljoen euro in Impress gestoken. Over zijn motief bestaat weinig twijfel. In 2008 had de tabloid News of the World een geïllustreerd artikel gepubliceerd over een seksorgie van Mosley met vijf vrouwen die zich voor de gelegenheid in nazi-kledij hadden gehuld. Hij klaagde de krant aan wegens inbreuk op zijn privacy en won.

Het Lagerhuis is verdeeld over de kwestie. Conservatieve parlementariërs zijn in meerderheid tegen deze 'nationalisering van de pers', de progressieve oppositie vindt dat goedwillende journalisten niets te vrezen hebben van een 'onafhankelijke' toezichthouder - voor artsen, advocaten en accountants geldt een soortgelijk systeem. Hetzelfde oordeel had het Hogerhuis toen het een motie aannam waarin het de regering en het Lagerhuis maande Section 40 serieus te nemen en in werking te laten treden. De verantwoordelijke minister, de Conservatief Karen Bradley, twijfelt nog.

Mosley is niet de enige bekendheid die de plannen steunt om de brutale pers te muilkorven. Ook acteurs als John Cleese en Hugh Grant hebben genoeg van de tabloids. Net als de gewone Britten die ongevraagd in de publiciteit zijn gekomen, zoals Chris Jefferies, een man uit Bristol die in diverse tabloids werd beschuldigd van een moord op een vrouw, die door zijn Nederlandse buurman bleek te zijn begaan. Ook de ouders van het verdwenen en vermoorde meisje Milly Dowler, wier telefoon werd afgeluisterd door een privédetective van News of the World, steunen harde stappen tegen de pers. Volgens hen moet de regering gewoon doen wat Leveson heeft aanbevolen.

De steun in het Hogerhuis voor de perswet lijkt deels gebaseerd te zijn op persoonlijke ervaringen. John Prescott bleek voor te zijn, de voormalige vicepremier wiens affaire met zijn secretaresse voor volksvermaak had gezorgd. Hetzelfde geldt voor Paddy Ashdown, wiens bijnaam dankzij The Sun 'Paddy Pantsdown' is. Ook voor politici die in 2009 het 'slachtoffer' werden van een groot bonnetjesschandaal is dit een kans terug te slaan. The Daily Telegraph, de krant die het declaratiegedrag van politici onthulde, zou zijn overspoeld met kansloze maar kostbare smaadzaken als Section 40 toen al had bestaan.

De kranten hebben aangevoerd dat Section 40 de dood kan zijn voor de onderzoeksjournalistiek. Zouden schandalen zoals het dopinggebruik van Lance Armstrong of het seksschandaal van Rotherham (waar 1.400 kinderen en tieners werden misbruikt) zijn onthuld als Section 40 op de achtergrond dreigend had meegespeeld? Zelfs een Somalische warlord zou een Engelse krant kunnen aanklagen wegens een kritisch artikel over zijn activiteiten. Namens de organisatie Index on Censorship vergeleek Rachel Jolley het met de persbreidel in landen als Oeganda en Turkije. 'Dit is juist een aanval op de onderzoeksjournalisten die een bedreiging vormen voor de rijken en de machtigen.'

Een van de publicaties over Max Mosley in News of the World.

Voorstanders van de perswet hebben het vooral voorzien op de machtige krantenbaronnen als Rupert Murdoch en de Barclay-broers, maar het zijn juist bladen die minder breed bij kas zitten die worden bedreigd, zoals The Guardian, het satirische magazine Private Eye en regionale kranten. De vrees bestaat dat advocaten, werkend op 'no cure no pay'-basis, de winnaars zullen worden.

Als de regering de toorn van de pers wekt en de Section 40 bekrachtigt, is het wachten op de eerste hoofdredacteur die weigert te betalen na een gewonnen proces. Zal er, vragen critici zich af, een rechter zijn die een Engelse journalist opsluit wegens het vertellen van de waarheid?


F1 BOSS HAS SICK NAZI ORGY WITH HOOKERS

In de ochtend van 30 maart 2008 moet er gevloek hebben geklonken toen Max Mosley de News of the World zag. Hij besloot de strijd aan te gaan en het inmiddels opgeheven boulevardblad van Murdoch moest 60 duizend pond (69 duizend euro) aan smartengeld betalen, wegens de inbreuk van de privacy, zoals beschermd middels het EVRM. Volgens de rechter had de krant bovendien ten onrechte geschreven dat de orgie een nazi-thema had. Het was een typisch voorbeeld van een kiss-and-tell story. Een van de prostituees had 20 duizend pond ontvangen voor haar verhaal. Het artikel van de journalist Neville Thurlbeck had, zo zei hij later, zijn leven verwoest.


Bonnetjesschandaal

Op 8 mei 2009 veranderde de Britse politiek. Gevoed door een klokkenluider begon The Daily Telegraph met de publicatie van de onkostengegevens van parlementariërs. Het door de belastingbetaler gefinancierde eendeneiland van de Conservatief Peter Viggers ging symbool staan voor deze affaire, die het vertrouwen in de politiek enorm heeft aangetast. Nogal wat politici waren woedend over de indiscretie van het dagblad. Twee jaar later waarschuwde David Cameron kamerleden om het reguleren van de pers niet te beschouwen als een wraakoefening. De toenmalige premier besloot om geen haast te maken met de regulering en het onderwerp te verbergen in een diepe bureaulade.


Wie bewaakt de waakhond?

The Guardian besloot deze taak op zich te nemen en kwam op 4 juli 2011 met een primeur die als een meteoriet insloeg op Fleet Street. News of the World had het mobieltje van het meisje Milly Dowler afgeluisterd en de tape gewist. Dat laatste bleek niet correct te zijn, maar de volkswoede was er niet minder om. Afluisteren bleek een gangbare werkwijze te zijn bij News of the World, dat werd opgeheven. Tientallen journalisten zijn sindsdien voor de rechter verschenen, wegens afluisteren dan wel omkoping. De genoemde Thurlbeck is veroordeeld, maar de meeste verslaggevers zijn vrijgesproken. Murdoch is weer, of nog steeds, de grote mediamagnaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden