Wie koopt Rembrandts meesterwerk?

Een van de topstukken van de tentoonstelling Late Rembrandt gaat naar de veiling. Verarmde Britse kasteelbewoners doen het van de hand. 'Alles draait om zeldzaamheid.'

Rembrandts Portret van Catrina Hooghsaet (1657).Beeld Collectie Rijksmuseum

Van Penrhyn Castle naar de National Gallery in Cardiff, van de Royal Academy of Arts in Londen naar de National Gallery in Edinburgh, van de Ashmolean Museum in Oxford naar de National Gallery in Londen. Rembrandts Portret van Catrina Hooghsaet (1657) is de afgelopen jaren op diverse plekken in Groot-Brittannië te zien geweest, maar zoals het er nu naar uitziet gaat het om een afscheidstournee. Wanneer geen enkel Brits museum de komend zes maanden bereid is om omgerekend 48 miljoen euro neer te tellen voor een van de mooiste portretten die Rembrandt heeft gemaakt, zal het worden geveild bij Sotheby's.

De verkoop begon vijf jaar geleden toen Stephen Somerville, kunstadviseur van de Douglas-Pennant familie, drie telefoontjes kreeg van handelaren die interesse toonden in deze late Rembrandt. In de jaren daarvoor had de adellijke familie schilderijen van Canaletto (Gezicht op de Theems) en Jan Steen ('De burgemeester van Delft') van de hand gedaan. Nu ging de aandacht uit naar het kroonjuweel van de collectie, een schilderij dat door de eeuwen heen een zwerftocht maakte door aristocratische kringen, van de 15de baron Le Despencer, via de 7de graaf van Westmoreland en de eerste baron van Penrhyn naar de Douglas-Pennants.

Penrhyn Castle

Laatstgenoemden hingen het op in Penrhyn Castle, een 19de-eeuws kasteel in Noord-Wales dat zicht biedt op de bergen van Snowdonia. Geconfronteerd met een hoge erfbelasting - een vorm van nationalisering - kwam het kasteel, inclusief de kunstcollectie, in 1951 onder beheer van de National Trust, de evenknie van ht Nederlandse Monumentenzorg. Maar de Douglas-Pennants bleven de uiteindelijke eigenaren van de beeltenis van deze dochter van een Amsterdamse kompasmaker. De voorwaarde was dat het gewone publiek het doek kon bezichtigen.

Lange tijd stonden de late doeken van Rembrandt in de schaduw van zijn bekende werken. Critici oordeelden van oudsher dat ze symbool stonden voor het verval van de beroemde schilder, maar er vond een herwaardering plaats, hetgeen zich uitte in de succesvolle Late Rembrandt-tentoonstelling, die achtereenvolgens in Londen en Amsterdam te zien was. Pas op latere leeftijd, na zijn bankroet, zo is nu de heersende opinie, wist de schilder diep door te dringen in de menselijke natuur. Ongebruikelijk aan het onderhavige schilderij is bovendien dat het in opdracht van een vrouw werd geschilderd, Catrina Hooghsaet ('Trijn Jans') zelf.

Belangstellenden bekijken het schilderij Portret van Catrina Hooghsaet in het Rijksmuseum tijdens de voorbezichtiging van de tentoonstelling Late Rembrandt.Beeld ANP

Zeldzaamheid

Het Rijksmuseum toonde eerder belangstelling in het schilderij, maar de deal ketste af (zie inzet). Op haar beurt probeert ook de Britse overheid het doek in de openbaarheid te houden. Deze week heeft de Arts Council, de kunstraad, musea de tijd gegeven om geld bijeen te schrapen. Ze kunnen rekenen op een flink belastingvoordeel wanneer ze tot koop overgaan. Het probleem is dat er al heel wat Rembrandts in Britse musea hangen, zodat er waarschijnlijk geen grootscheepse campagne komt om dit doek, hoe schitterend ook, te behouden.

Tegenover The Daily Telegraph stelde Alex Bell, de man die bij Sotheby's over de Oude Meesters gaat, dat particuliere verzamelaars veel geld overhebben voor een Rembrandt. 'Alles draait om zeldzaamheid, en er zijn heel weinig Rembrandts in particuliere handen.' De kans is dus groot dat Portret van Catrina Hooghsaet zal belanden in de collectie van een rijk en welgesteld persoon, niet zozeer Oud Geld, alswel Nouveau Riche. Net als in de Gouden Eeuw met haar opkomende middenklasse.

Rijks: radiostilte

'Ik heb niets te zeggen', antwoordt een woordvoerder op de vraag of het Rijksmuseum de aankoop van Portret van Catrina Hooghsaet overweegt. Omdat het schilderij weer op de markt komt, houdt de kunstinstelling uit tactische overwegingen radiostilte. Vast staat dat het Rijks eerder veel moeite heeft gedaan om dit doek van de Douglas-Pennant familie te verwerven. In 2008 had het 34 miljoen euro bij elkaar gesprokkeld voor de aankoop. 'We zetten echt alles op alles', zei toenmalig directeur Ronald de Leeuw. Maar de Britse familie eiste meer. De Leeuw moest breken met de traditie dat elke Rijksmuseumdirecteur een Rembrandt koopt. Wel was hem in 2004 door de Douglas-Pennants voor 11,9 miljoen euro een doek van Jan Steen gegund: Adolf en Catharina Croeser, bekend als 'De burgemeester van Delft en zijn dochter'. Dat hangt nu op de Eregalerij.
Michiel Kruijt

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden