Wie gaan ons in nieuw seizoen De slimste mens verrassen?

Het populaire tv-programma De slimste mens poetst het imago van menig (nog niet zo) Bekende Nederlander op of breekt het juist af. Wie gaat ons het nieuwe seizoen verrassen?

De presentatie van De slimste mens is in handen van Philip Freriks met Maarten van Rossem als jurylid.Beeld NCRV

'Ik wist niet dat je zo slim was.' Dat kreeg Yousef Gnaoui, beter bekend als Sef, vaak te horen nadat hij had meegedaan aan tv-quiz De slimste mens. Van vreemden én vrienden. Opeens vonden mensen zijn meningen interessant, vertelt de 30-jarige rapper. 'Eigenlijk is het een compliment en een belediging ineen. Wat moet je daarop zeggen? Ah, dankjewel dat je dacht dat ik dom was.'

Er is zelfs een term voor: een disco. Dissen is straattaal, afgeleid van disrespect, co komt van compliment. De slimste mens, dat vandaag begint aan het vierde seizoen bij de NCRV, is de bron van veel disco's. Gnaoui was vorig jaar een van de verrassingen - als je er althans van uitging dat hij het niet bijzonder goed zou doen. Hij bleef zeven afleveringen in de race en won er vier.

Dat konden Sywert van Lienden, Hans Spekman en Marion Pauw niet zeggen: zij vlogen er allen binnen één uitzending uit. Door de mand gevallen. Want zij waren toch intellectuelen? Een politiek wonderkind, een partijleider en een schrijfster. Het programma, gepresenteerd door Philip Freriks en gejureerd door professioneel cynicus Maarten van Rossem, heeft flinke invloed op de reputatie van de kandidaten. Maar hoe ver reikt die invloed?

Waar de meeste andere tv-programma's met BN'ers geen nuttige capaciteiten vergen van de kandidaten, toont De slimste mens op nietsontziende wijze iemands algemene kennis. Leuk als je altijd het voortouw nam in Expeditie Robinson, al vroeg doorhad op wie je moest stemmen in Wie Is De Mol? of waanzinnig soepel het bad in dook bij Sterren Springen - maar intelligentie is natuurlijk het enige dat écht telt.

De voornaamste programma's waarin Bekende Nederlanders daar in het openbaar blijk van kunnen geven zijn BNN's Nationale IQ Test en De slimste mens, waarin je alles hoort te weten van zowel Aletta Jacobs als Miley Cyrus en het spel ook nog tactisch goed moet spelen. Sterren laten zich soms ook door Linda de Mol ondervragen in de RTL-quiz Weet ik veel, maar de ironische lading van die naam zegt al dat het niveau daar niet bepaald hoog ligt.

Aan De slimste mens lijkt op zijn beurt meer waarde te worden gehecht dan aan de Nationale IQ Test, omdat het laatste programma een momentopname is en het eerste juist een aaneenschakeling van overwinningen. Wie De slimste mens wint, heeft een indrukwekkende serie neergezet. Pieter Derks, Owen Schumacher en Arjen Lubach bleven meer dan acht afleveringen in het spel.

Beeld Johan Kleinjan

De slimste mens ter wereld

Toen Lubach de eerste slimste mens werd (dat wil zeggen in de huidige Nederlandse vorm, want op Talpa, RTL 4 en op het Vlaamse Eén waren al voorgangers te zien), werd hij overal waar hij moest optreden als zodanig aangekondigd. 'Hier is-ie: schrijver en theatermaker - én de slimste mens ter wereld haha - Arjen Lubach!' Hij kan zich een signeersessie herinneren waarbij iemand een bordje had opgehangen: 'Laat hier uw boek signeren door de slimste mens ter wereld.'

Het ontgaat mensen niet, zoveel is zeker. Lubach: 'Ze vinden het komisch om het te noemen.' Maar of het programma deuren heeft geopend, weet hij niet zeker. 'Het medium tv heeft altijd enige impact, of dat nu het winnen van een quiz is of het een tenniswedstrijd verstoren. Het is lastig te zeggen wat die impact precies is.'

Voor cabaretier Ronald Snijders was de invloed van zijn deelname tastbaarder. 'Ik was al tien jaar bezig als komiek, maar De slimste mens was pas mijn introductie bij het grote publiek. Ik zat er acht afleveringen. Dat is acht keer een miljoen kijkers.' Vlak na het seizoen begon zijn theatertournee. Voor het eerst zaten zijn zalen vol. Kort achter elkaar was hij te zien bij Pauw & Witteman en De Wereld Draait Door.

Snijders: 'Dat is nou eenmaal hoe de media werken. Ze kijken enorm naar elkaar. Populaire talkshows nemen zelden de gok een onbekend persoon uit te nodigen. Daarom is het zo leuk dat er bij De slimste mens niet altijd de geijkte mensen zitten. Niet alleen Jort en Prem. Elk jaar doen ze wel een paar mooie ontdekkingen. Veel mensen hebben daar profijt van, zoals ik.'

Het gaat om een goede mix van kandidaten, zegt eindredacteur Harm-Jan Kinkhorst. 'Het is niet leuk als er drie sportjournalisten zitten. Of drie wetenschappers of acteurs. Daarnaast kiezen we nooit mensen uit van wie we weten dat ze het niveau niet aankunnen. Dat is zowel voor het spel als de kandidaat niet goed. Wie kijkt er naar een quiz waar niemand het antwoord weet?'

Op de redactie is het een sport geworden kandidaten te vinden die boven verwachting presteren, zegt Kinkhorst. De afgelopen jaren vielen onder anderen rapper Pepijn Lanen (De Jeugd van Tegenwoordig), zanger en musicalster Charly Luske en de eerder genoemde Sef in positieve zin op, mensen die je eerder met laag- dan met hoogcultuur associeert, hoe bevooroordeeld dat ook klinkt.

Dit seizoen zou Maurice Wijnen een van de verrassingen kunnen zijn - want vooral bekend als zoiets niet per se intellectueels als showbizzkenner en theaterproducent. 'Het is leuk dat het een spelletje van niveau is', zegt hij. 'Nu kan ik ook eens meepraten over andere onderwerpen dan wat bij Shownieuws wordt besproken.'

Wijnen zei meteen ja toen hij werd gevraagd, maar eenmaal op de set was hij erg zenuwachtig. 'Je wilt niet afgaan onder het toeziend oog van een miljoen kijkers.' Toch deed hij niet mee om te laten zien dat hij slim was. 'Het is een integer, zorgvuldig gemaakt programma. Dat was de reden.'

Ook voor Sef, die na de havo een grafische opleiding volgde, was de quiz geen middel om aan zijn imago te schaven. 'Ik hou van spelletjes. Ik speel ook Triviant bijvoorbeeld.' Omdat de titel van zijn grootste hit, De Leven, een grammaticale fout bevat, had hij zich al vaker moeten verdedigen. 'Het is voor sommige mensen blijkbaar moeilijk te accepteren dat het leven en de leven twee verschillende dingen zijn. Er zullen altijd mensen zijn die je niet begrijpen. Maar dat is nog geen reden om aan een tv-programma mee te doen.' Uiteindelijk liet hij zich overtuigen door zijn vriend Pepijn Lanen, die een jaar eerder meedeed.

Lang niet iedereen is makkelijk over te halen. 'Sommige mensen houden simpelweg niet van spelletjes', zegt Kinkhorst. 'Sommigen willen niet zomaar als BN'er opdraven, die doen alleen tv-optredens als het gaat over hun eigen vakgebied. E r zijn vast ook mensen die niet durven. Bij sommigen zijn de verwachtingen zo hoog dat ze eigenlijk alleen maar tegenvallen.'

Toch hoeven kandidaten zich geen zorgen te maken dat een slechte quizprestatie hen blijft achtervolgen, denkt Kinkhorst. 'De slimste mens heeft meer invloed in positieve zin dan andersom. Als je het goed doet, ben je veel avonden achter elkaar succesvol op tv. Als je het slecht doet, ben je meteen weer weg en is iedereen je vergeten.'

Wie herinnert zich nog de onfortuinlijke, kortstondige optredens van Jelle Brandt Corstius, Arnold Karskens, Thomas van Luyn, Dolf Jansen of Frits Huffnagel? Nou ja, bijna niemand. Hoe belangrijk is het tegenwoordig nog dat je als BN'er intelligent bent? De Britts en Barbies maken juist een carrière van zo oppervlakkig en naïef mogelijk zijn. 'Het ligt er natuurlijk aan wat je wil', zegt Rudy van Belkom van imago-bureau Tink!. 'Niemand neemt Barbie serieus. Want Nederland is vooral een kennisland. Onderwijs en innovatie vinden we erg belangrijk.'

Maak je de verwachtingen waar, daar draait het volgens Van Belkom om. 'Be-langrijker nog dan dat je slim bent, is dat je integer en geloofwaardig overkomt. Als je geforceerd anders probeert te doen, prikken mensen daar doorheen. Hoewel het natuurlijk nooit kwaad kan als je boven verwachting presteert.' Hij zou lang niet iedereen adviseren mee te doen. 'Je stelt je kwetsbaar op. Als je publiekelijk een fout maakt, is iedereen er meteen bij om je te bespotten. Een smeuïg fragment gaat in enkele seconden het net over.'

Iets dergelijks gebeurde vorig jaar met Hanneke Groenteman (74). Nadat Philip Freriks een vraag had gesteld over het werkzame bestanddeel van xtc, wendde hij zich tot Groenteman. 'Heb jij daar ervaring mee?' 'Jazeker', zei ze. 'Xtc is heerlijk. Je voelt je een enorme geluksvogel.' Op roddelsites was snel een berichtje getikt. Op sociale media werd de link naar de uitzending gedeeld.

Waarschijnlijk heeft het haar imago niet geschaad. Het informele gedeelte is namelijk net zo belangrijk, zegt Kinkhorst. 'De anekdotes en de interactie tussen de kandidaten en Freriks of Van Rossem is een wezenlijk onderdeel van het programma. Natuurlijk is het leuk dat je kunt laten zien hoe slim je bent, maar als je niet blijkt geeft van een enorme algemene kennis kun je altijd nog laten zien hoe leuk je bent. Bij Sef dachten mensen niet alleen: hé, hij is slim. Maar ook: wat is hij relaxt en grappig.'

Beeld ANP Kippa Robin van Lonkhuijsen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden