Wie Enquist leest, kan ook Bilderdijk lezen

Marita Mathijsen heeft Willem Bilderdijk in 1824 zelf nog aan de tand gevoeld. Het gefingeerde vraaggesprek vond plaats bij hem thuis in Leiden....

'JE ZOU WILLEN dat hij zichzelf eens kon relativeren. Het zit er niet in. Zelfspot en humor waren hem vreemd. Een lachebek was hij niet, nee. Aan de andere kant: dat was Goethe ook niet.'

En daar hebben wij weer niet van terug. Wat Marita Mathijsen betreft hoort Willem Bilderdijk (1756-1831) zonder meer thuis in het rijtje van de grote namen uit de reeks Privé-domein als Byron, Flaubert en George Sand. Daarom verscheen onlangs in voornoemde voorname serie Liefde en ballingschap, een keuze uit de brieven die Bilderdijk in de roerige jaren 1795-1797 schreef aan zijn echtgenote Catharina, zijn schoonzus Petronella en zijn twintig jaar jongere Engelse geliefde Wilhelmina.

Uit 1988 stamt de tweedelige, complete en wetenschappelijke editie van de briefwisseling. Mathijsen heeft daaruit een selectie gemaakt en de brieven hertaald. Tien jaar geleden bezorgde zij de brieven van De Schoolmeester, Gerrit van der Linde Jz. Die werden in hun oorspronkelijke vorm afgedrukt - waarvoor talloze afschriften moesten worden gemaakt van de originele handschriften - en afzonderlijk becommentarieerd. Blijkbaar heeft ze toen geen hertaling overwogen.

Mathijsen: 'Nee, want ik heb het gevoel dat de negentiende eeuw nog dichtbij genoeg is. Beets moet nog wel kunnen zonder moderne hulp. Maar als ik de schitterende brieven van Betje Wolff en Aagje Deken lees, denk ik dat die eigenlijk ook hertaald moeten worden. De grens van wat een pittige lezer aankan, ligt rond 1820. De houdbaarheid, de maximumleeftijd van een Nederlandse tekst, lijkt zo ongeveer honderdtachtig jaar.

'Het historische onderscheid tussen mannelijke en vrouwelijke woorden is afgeschaft. Een hele laag van taalspelletjes is daarmee komen te vervallen. Die ontgaat ons. De naamvallen, die het mogelijk maakten lange zinnen overzichtelijk te houden, zijn verdwenen. Maar ik heb ook zinnen ingekort, omdat Bilderdijk de neiging had bijzonder veel tegelijkertijd te willen zeggen, waardoor hij ellenlange constructies nodig had.'

Kappen en ingrijpen deed ze op eigen gevoel. 'Je hebt niets anders. Hooguit vroeg ik aan kennissen en de oppas van mijn dochter of ze een bepaald woord nog kenden. Er is geen Groen Boekje dat bepaalt welk woord modern is en welk ouderwets.'

In het radioprogramma Opium uitte Eric de Kuyper laatst de vrees dat de authentieke Bilderdijk door de hertaling geweld werd aangedaan. Mathijsen antwoordt dan: 'Mijn uitgangspunt is dat ik deze editie nooit had gemaakt als er geen wetenschappelijke editie was geweest. Dat is de bron, waar precies te lezen is wat er in het handschrift heeft gestaan. Daar kun je terecht als je de ware Bilderdijk wilt.

'Is zo'n editie beschikbaar, dan mogen er mensen mee gaan werken in de hoop meer lezers te interesseren dan er worden bereikt met de academische, authentieke uitgave. Dat is iets wat ik altijd nastreef. Helemaal losgekomen van mijn katholieke achtergrond ben ik niet. Je kunt me een missiezuster noemen van de negentiende-eeuwse letterkunde. In de reeks Privé-domein krijgen buitenlandse auteurs frisse moderne vertalingen. Ik vond dat niet eerlijk ten aanzien van de Nederlanders. Het was oneerlijke concurrentie.

'Kijk, niet alle kopers van Anna Enquist zullen Liefde en ballingschap gaan lezen. Van de opbrengst van Bilderdijk zal ik geen bungalow op Ibiza kunnen kopen. Maar iedereen die Anna Enquist leest, zou de brieven van Bilderdijk, die samen een pure liefdesgeschiedenis zijn, kunnen lezen. De vercommercialisering van de literatuur is erg jammer. Er komt heel veel middelmatigs uit omdat de persen moeten draaien. Lees de doorsnee-productie, en je wordt misantroop. Toch krijgt ook die categorie dikwijls aandacht, en dat terwijl er in het verleden mooiere teksten geschreven zijn, die niet meer gelezen worden.

'Ik heb wel degelijk geprobeerd de echte Bilderdijk te handhaven. Als hij klaagt dat hem een professoraat is onthouden, en dat men in Nederland nog liever een augurkenjood van de markt haalt en die op de katheder plaatst dan de grote Bilderdijk, wil ik dat niet verzwijgen. Die hele tijd was vergeven van zulk soort antisemitische uitlatingen.

'Ik wilde niks verdoezelen of weglaten, zoals heel lang is gebeurd met de brieven die Bilderdijk wisselde met zijn Engelse minnares, terwijl hij in Nederland vrouw en kinderen heeft. Tot in de jaren zestig mocht geen mens bij die correspondentie komen.

'Onwillekeurig leg je natuurlijk wel accenten, vooral als je uit synoniemen kunt kiezen. Mijn idee van Bilderdijk is dat van een gepassioneerde, dus kies ik woorden die daarbij passen. Hij heeft het bijvoorbeeld een keer over pangs of sorrows. Het eerste zelfstandige naamwoord kan betekenen ''doodsangst, -steek, schuld'', en het tweede ''smart, droefheid, weeklacht, droefgeestigheid, verdriet, hartzeer''. Bij elkaar kom ik dan tot: ''diep in de put, wanhopig'', of - en dat heb ik verkozen - ''overmand door verdriet''. Past meer bij een hartstochtelijk man dan bij iemand die in gewetensnood zit.

'Ik zie wel iets in zijn hartstocht en pathos. Bilderdijk gaf toe aan zijn eigen verlangens, en brak zo nodig met de toen bestaande wetten. Aan een moreel oordeel over zijn handel en wandel waag ik me niet, maar natuurlijk zou ik niet graag in de schoenen hebben gestaan van de vrouw die hij met twee kinderen en schulden achterliet, om zich in Engeland te verlieven in een 19-jarig meisje. Hij schrijft dan aan zijn vrouw (''Lieve dierbare'') dat ze naar Engeland moet komen, en tegelijk wil hij zijn minnares (''Mijn meisje'') overhalen met hem verder te gaan dan onschuldige kusjes geven in een Londens park.

'Het werk kostte me ongeveer twee jaar. Meer tijd dan ik had gedacht toen ik ermee begon. Wat tegenviel, was dat je niet snel kunt opschieten. Als je één woordje verandert, hoor je het zinsritme van een hele bladzijde aan te passen. Want het moet mooie taal blijven.'

Er zou ook een bloemlezing uit zijn poëzie moeten komen. Nu leest niemand zijn gedichten meer. Zelfs bij neerlandistiek - Mathijsen is hoofddocent aan de Universiteit van Amsterdam - ontbreekt Bilderdijk op de verplichte lijstjes. De aandacht daar gaat steeds meer uit naar allerlei computercursussen en spreken in het openbaar. De negentiende-eeuwse letterkunde komt in de verdrukking. Als er geen docenten met bezetenheid voor het vak meer bestaan is het over, stelt Mathijsen. Prompt oppert ze geestdriftig dat Bilderdijk met zijn onbeteugelde geschriften, onmatige opiumgebruik en onstuimige liefdesleven een ideale figuur is voor een biografie. Naar verluidt is Peter van Zonneveld daarmee bezig.

'Ook dat is een gigantisch werk. Om maar iets te noemen: je moet een beetje op de hoogte zijn van de vakken waarin hij les gaf. Nu heeft Bilderdijk gedoceerd in de logica, metafysica, psychologie, ethica, theologie met toelichting op de polemische delen, esthetica, natuurlijke rechtspraak, het publiek recht en dat van de burgers, de manier om dubbel boek te houden, anatomie, fysiologie, pathologie, gnomoniek, chemie, retorica, het tekenen en de kunsten die daarvan afhangen - voornamelijk het graveren met zuur -, de burgerlijke architectuur, de universele grammatica, de kalligrafie in alle talen, de diplomatie, wapenkunde, de militaire architectuur en ten slotte alles wat vereist is om de encyclopedische keten van nuttige en aangename wetenschappen te completeren. Ik ben een paar vakken vergeten.

'Eigenlijk zou je die alle behoorlijk moeten beheersen, want Bilderdijk schrijft er vaak over.

'Het complete lijstje heeft hij zelf een keer opgesteld. Dat was ook geenszins bedoeld om leuk te zijn. Je kunt wel óm hem lachen, omdat hij alleen maar door een vergrootglas naar zichzelf kon kijken. Iedere schram neemt de vorm aan van een diepe wond. Maar Goethe had ook geen zelfironie.'

Arjan Peters

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden