postuumMax von Sydow (1929 - 2020)

Wie een acteur zocht die waardigheid of dreiging uitstraalde, kwam bij Von Sydow terecht

Max von Sydow als Chief Justice Fargo in de dystopische scifi film Judge Dredd.Beeld Getty Images

De Zweedse acteur Max von Sydow (1929-2020), die in meer dan 160 films speelde en twee Oscarnomaties kreeg, is zondag op 90-jarige leeftijd overleden.

Op 27-jarige leeftijd speelde Max von Sydow de 14de-eeuwse ridder Antonius Block, die op een dag de Dood tegenkomt en om tijd te winnen een overeenkomst sluit. De ridder en de Dood spelen een potje schaak, waarbij Block blijft leven zolang hij niet verloren heeft. De film was Ingmar Bergmans Het zevende zegel (1957). De scène op het strand werd een van de bekendste uit de filmgeschiedenis.

Von Sydow was naar eigen zeggen geen goede schaker, maar tijd van leven kreeg de Zweedse acteur wel. Zondag overleed hij, een maand voor zijn 91ste verjaardag. Hij speelde in meer dan 160 films en bleef tot op hoge leeftijd aan het werk. Bergman, die hem zijn grote doorbraak bezorgde, was niet de enige gerenommeerde filmmaker die graag met hem werkte. Von Sydow stond op de set met regisseurs als John Huston (The Kremlin Letter), Martin Scorsese (Shutter Island), Steven Spielberg (Minority Report), David Lynch (Dune), Lars von Trier (Europa) en Wim Wenders (Until the End of the World).

Dertien Bergman-films

Von Sydow, geboren in het zuid-Zweedse Lund in 1929, doorliep tegen de zin van zijn ouders, die acteren geen eerbaar werk vonden, de toneelacademie in Stockholm. Al kort na zijn afstuderen werd de lange, slanke acteur ingelijfd bij het groepje vertrouwelingen met wie Ingmar Bergman regelmatig samenwerkte. Hij zou in dertien films van Bergman spelen, waaronder Wilde aardbeien (1957) en Als in een donkere spiegel (1960). Bergman, die hem vaak zijn alter ego liet spelen, was razend enthousiast over Von Sydow. ‘Later zal hij beschouwd worden als een van de grootste acteurs van onze tijd’, vertelde hij een Franse journalist in 1958.

Bergman zat er niet ver naast. ‘De grootste levende acteur’ werd Von Sydow in 2015 genoemd in het Amerikaanse tijdschrift The Atlantic. Hoewel hij vaker bijrollen speelde dan hoofdrollen en altijd bescheiden bleef, had Von Sydow een aanwezigheid waarmee hij vrijwel elke film kon verheffen. Wat zou het Oscarwinnende Zweedse drama Pelle de veroveraar (Bille August, 1987) zijn geweest zonder Von Sydow? Niet voor niets leverde de rol als Zweedse immigrant in 19de-eeuws Denemarken hem zijn eerste Oscarnominatie op. En wie kan zich William Friedkins horrorklassieker The Exorcist (1973) voorstellen zonder Von Sydow als de priester die de duivel uit het lichaam van een meisje probeert te drijven?

Waardig 

Wie een acteur zocht die waardigheid of dreiging uitstraalde, kwam bij hem terecht. Von Sydow speelde Jezus (in The Greatest Story Ever Told, 1965) én de duivel (in de Stephen King-verfilming Needful Things, 1993). Die laatste rol was kenmerkend: Von Sydow speelde de winkeleigenaar Leland Gaunt, een vriendelijke oudere man van wie niemand vermoedt dat hij zijn klanten overhaalt hun ziel te verkopen. De film is geen hoogvlieger, maar iedere scène met Von Sydow blijft een plezier om naar te kijken.

Von Sydow als ridder in 'Het Zevende Zegel' (1957)

Met slechts een paar scènes kon hij al zijn stempel op een film drukken, zoals in The Diving Bell and the Butterfly (Julian Schnabel, 2007), waarin hij in enkele minuten een dominante Franse vader neerzette. Het gold ook voor zijn rol als oer-slechterik Blofeld in de Bondfilm Never Say Never Again (1983) en zijn korte optreden in Star Wars: Episode VII – The Force Awakens (2015). Soms had hij aan zijn gezichtsuitdrukking genoeg. Zijn tweede en laatste Oscarnominatie ontving Von Sydow voor Extremely Loud & Incredibly Close (2011), een film waarin hij zonder woorden communiceert.

Max von Sydow in een scène van ‘Extremely Loud and Incredibly Close’. Beeld EPA

Bijrollen

Dat hij zo vaak bijrollen speelde, was niet altijd zijn eigen keus. Zijn uiterlijk, met het statige postuur en markante hoofd, werkte eraan mee. Al jong maakte Von Sydow een serieuze indruk, waardoor hij meestal personages met gezag speelde: vaders, priesters, heiligen, schurken. Met het klimmen van de jaren nam de variëteit in rollen verder af. ‘Als je ouder wordt,’ vertelde hij in een interview in The Guardian in 2012, ‘speel je oudere personages en die gaan vaak dood halverwege het scenario. Heel triest, maar niet erg interessant.’

De televisie bood soms uitkomst, met langer lopende rollen in de series Game of Thrones en The Tudors. Na zijn optreden als een bureaucratische Russische admiraal in Kursk (2018), Thomas Vinterbergs drama over de ramp met de Russische onderzeeër, werd het een tijdlang stil rond de acteur. Zijn laatste film, Echoes of the Past, werd halverwege 2019 opgenomen, maar is nog niet uitgebracht. Een filmposter is er al wel voor het Griekse oorlogsdrama, waarop alleen Von Sydows gezicht te zien is. Voor het eerst in jaren speelde hij weer een hoofdrol.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden