Wie dacht vrij te zijn in de openbare ruimte heeft het mis

Dat laat architect Theo Deutinger zien in zijn Handbook of Tyranny

Het intrigerende boek Handbook of Tyranny laat zien wat de alledaagse invloed is van terrorisme en andere wreedheden op de openbare ruimte.

Foto Theo Deutinger - Lars Müller Publishers

Voor het nieuwe Emirates Stadium van de Londense voetbalclub Arsenal staat de clubnaam in twee meter hoge letters. Ernaast staan twee grote kanonnen van staal, want de bijnaam van Arsenal is The Gunners oftewel de kanonniers. Dit ludieke straatmeubilair is erg in trek als selfiespot.

Maar wat een slimme marketingtruc lijkt, is in werkelijkheid een beveiliging tegen aanslagen met vrachtwagens. De letters en kanonnen zijn in staat een zeventonner te stoppen. Het is slechts een van de tientallen voorbeelden van de alledaagse invloed van terrorisme en andere wreedheden op de openbare ruimte in het intrigerende boek Handbook of Tyranny.

Ruim vijf jaar onderzoek deed de Nederlandse architect Theo Deutinger voor dit Engelstalige naslagwerk met 160 pagina's vol confronterende feiten en onthutsende statistieken en illustraties. Toch is het hoogstactueel. Zo is een uitputtende inventarisatie van alle grensmuren ooit gemaakt, waarbij vooraannamen zorgvuldig worden ontkracht. Je moet immers maar net weten dat al in 1994 de eerste muur tussen de VS en Mexico werd gebouwd.

Zelfs op amper 150 kilometer van de Nederlandse grens staat langs de Eurotunnel bij Calais een vier meter hoge muur van beton, 40 centimeter hoger dan de Berlijnse muur. De hoogste muur (acht meter) staat tussen de bevriende naties Egypte en Palestina, langs de Gazastrook. De muur loopt bovendien tot 18 meter onder de grond om tunnels te verhinderen.

Voor elke grens een andere muur, lijkt het wel; al dan niet met greppel, hekken, antitankverdediging en prikkeldraadrol. Door ze gelijkwaardig af te beelden in een gortdroge repetitie, onthoudt Handbook of Tyranny zich van een waardeoordeel. Je zou het inderdaad kunnen lezen als een instructieboek. 'Ik wil dat de lezer zelf zijn conclusies trekt.'

Deutinger heeft niet alleen bergen data verzameld, hij heeft deze informatie overzichtelijk vormgegeven in heldere landkaarten, pictogrammen en infographics. Hij hanteert daarbij een ruime opvatting van tirannie. Zo is een van de acht hoofdstukken gewijd aan gebouwensloop. In Moskou worden complete woonwijken ontruimd en gesloopt, zonder inspraak van bewoners.

'Een stad is meer dan stenen. De wereld is geformaliseerd in processen waarin het menselijk handelen afwezig lijkt. Hierdoor worden steeds meer mensen buitengesloten', aldus de ontwerper.

Dat het kwaad tegelijkertijd geaccepteerd en banaal kan zijn, blijkt uit de minutieuze tekeningen van politietactieken om een menigte uiteen te drijven. Zo kan een demonstratie in tweeën worden gesneden, als een schaapskudde in een hoek worden gedreven of als een prooi worden omsingeld. Zelfs de handgebaren waarmee de politie communiceert staan erbij. 'Wij zijn dat gewoon gaan vinden. Maar feitelijk is het wreed dat een staat zo georganiseerd geweld gebruikt tegen ongehoorzame burgers.'

Zelfs achter het vanzelfsprekende paspoort schuilt een systeem van onderdrukking. Inwoners van Duitsland kunnen vrij reizen naar 157 landen; inwoners van Afghanistan naar slechts 22. Deze ongelijkheid heeft Deutinger indringend verbeeld met een wereld die in een serie landkaarten langzaam uiteen brokkelt van 157 naar 22 landen.

'Terwijl in Artikel 13 van de Verklaring van Universele Rechten van de Mens uit 1949 echt staat dat ieder mens het recht op reizen heeft. Het moderne paspoort bestaat ook pas sinds de Eerste Wereldoorlog.'

Handbook of Tyranny. Theo Deutinger. Lars Müller Publishers, euro 30,-.


Symboliek

In zijn boek Handbook of Tyranny inventariseert onderzoeker Theo Deutinger de logo's van 126 actieve terroristische organisaties. De meeste daarvan hanteren eenzelfde symboliek; naast kromme zwaarden en kalasjnikovs zijn dat aardbollen en schoonschrift in de taal van dienst. Wel heeft het dominante rood na 1989 geleidelijk plaatsgemaakt voor eerst groen (de kleur van de soennitische moslims) en sinds 2001 voor zwart, de kleur van sjiitische moslims. Ook zijn hamer en sikkel of de dageraard met opkomende zon vervangen door een halve maan of gevouwen handen. Onverminderd populair zijn krijgshaftige dieren als grijze wolven of Tamiltijgers.

Meer over