The Dark Crystal: Age of Resistance, de nieuwe serie over de fantasiewereld Thra op Netflix.

Film en serie The dark crystal

Wie als kind de poppenfantasyfilm The Dark Crystal zag raakte getraumatiseerd én geïnspireerd voor het leven. Nu komt Netflix met een prequelserie

The Dark Crystal: Age of Resistance, de nieuwe serie over de fantasiewereld Thra op Netflix. Beeld Kevin Baker / Netflix

Volkskrant-redacteur Herien Wensink raakte als 8-jarige in de ban van de magische wereld in The Dark Crystal. Nu is er een Netflix-serie die zich afspeelt vóór de film. Houdt de betovering stand?

Mijn eerste verliefdheid, ik denk dat ik 8 was, was op een Gelfling. Jen heette hij. Hij had lieve, grote bruine ogen, een weemoedige aard en een Belangrijke Missie. Voor wie dit niet weet: een Gelfling is een soort kruising tussen een elf en een hobbit, een knap en zachtaardig fantasiewezen van 60 centimeter hoog. Mijn Jen had mooie spitse oortjes, lang donker haar en opvallende jukbeenderen. Hij was vriendelijk, plichtsgetrouw, dapper en muzikaal.

Ook bestond hij grotendeels uit schuimrubber latex.

De Gelflings zijn bedacht door fantasy-illustratoren Brian en Wendy Froud en meester-poppenspeler Jim Henson, die de meeste mensen beter kennen van de Muppets. In 1982 maakte Henson samen met Star Wars-acteur en filmmaker Frank Oz (Yoda), een ambitieus avonturenepos met louter poppen. The Dark Crystal was qua sfeer, ernst en thematiek lichtjaren verwijderd van de snoepkleurige Muppets, om van Sesamstraat maar helemaal te zwijgen. The Dark Crystal, dat was de Muppets in Mordor, Sesamstraat gemixt met Game of Thrones. Mijn Jen was dus géén Muppet – hallo, Muppets waren kinderachtig. Maar hij was wel een pop. Dat vond ik geen bezwaar, in die levensfase. Thuis leefden mijn poppen toen ook nog.

Misleid door de misdadige adviesleeftijd van 6 jaar, en omdat de naam Henson nu eenmaal synoniem leek voor verantwoord kindervermaak, moesten geschrokken ouders in die tijd toezien hoe hun kinderen ernstig in de ban raakten van een behoorlijk duistere sprookjeswereld. Het mythische rijk Thra werd bevolkt door de raarste wezens, vaak een kruising van plant en dier, en even griezelig als schattig. Piepende plantjes met tanden, enorme vriendelijke slakken met een dikke vacht, kogelronde muisjes die rollen in plaats van rennen, juichend bloempluis, lichtgevend gloeimos; de verbeelding was grenzeloos. In het ‘eindeloze woud’ van Thra ritselt, zoemt, ruist en fladdert het loof van de vreemdste fantasiefiguurtjes. Dit bos was als een magisch koraalrif boven water. Ik was betoverd, en niet alleen door Jen.

De film heeft nu een cultstatus, maar was destijds geen onmiddellijk succes, waarschijnlijk door zijn wonderlijke vorm. Poppen hebben iets kinderachtigs, terwijl de film inhoudelijk behoorlijk volwassen was. Over macht en onderdrukking ging het, en standvastigheid, moed en geduld. Er vielen doden. En zeker niet alles kwam goed. De slechteriken in de film, de Skeksis, wrede heersers van Thra, waren een griezelige kruising van aasgier en krokodil, en onweerstaanbaar eng. In lijn met de zorgeloze opvoedmethoden van de jaren zeventig vond Henson dat het goed was voor een kind om af en toe flink bang te zijn. Dat is gelukt.

Maar Thra was net zo verleidelijk als angstaanjagend. En ik was er niet alleen; ik had Jen. Jen was een wees, hij was alleen op de wereld, net als Annie en Remi. En niet zomaar een wees, nee, het laatste overgebleven exemplaar van zijn volk. Jen was uniek. Hij was De Enige. Dat er een gruwelijke genocide, of gelficide, aan dit romantische feit vooraf moest zijn gegaan, drong toen niet echt tot me door. Ja, die Skeksis, daar moest je voor oppassen, maar verder was het geweldig toeven in zijn toverrijke universum. Je had er het grappige hondachtige huisdiertje, Fizzgig, een schreeuwerige haarbal op pootjes. En je verplaatste je razendsnel per landschrijder, een reusachtige kruising van een kameel en een langpootmug, met de knorrige oogopslag van een zeeleeuw.

Op reis met Jen leerde ik dat iets wat er eng uitziet, niet altijd gevaarlijk is. En dat je best bang en dapper tegelijk kunt zijn – waardevolle levenslessen, nog altijd. Met hem was het leven één groot avontuur. Tot bleek dat hij toch niet de enige overgebleven Gelfling was. Er was er nog een, eentje maar, maar dat was genoeg. Ze heette Kira, een vrolijk, onbevreesd meisje dat met dieren en planten praatte. Ze had roze wangen en lang wit haar met zijdeglans. Ook had ze vleugels.

De wrede Skesis in de Netflix-serie The Dark Crystal: Age of Resistance. Beeld Kevin Baker / Netflix
De Skeksis in de film The Dark Crystal uit 1982. Beeld Getty Images

(Jen, kort na hun eerste ontmoeting: ‘Wat, vleugels?! Ik heb geen vleugels!’

Kira: ‘Natuurlijk niet, jij bent een jongen!’)

Ik mocht haar wel. Ze pasten bij elkaar. Ik heb me erbij neergelegd. Maar op de een of andere manier heeft de magische wereld van Thra me nooit helemaal losgelaten. The Dark Crystal sloeg als eerste een brug tussen kinderlijke verwondering en volwassen, duister drama. Thra wees me de weg naar Mordor en Westeros.

Nu is er, 37 jaar na de film, plots een prequel. Een Netflix-serie van 10(!) delen, nog wel. Opwindend, zeker; zorgwekkend ook. Ja! Terug naar Thra! En hoe: in tien delen van bijna een uur zet de serie zorgvuldig uiteen wat vooraf ging aan Jens eenzame jeugd en zijn spannende queeste met Kira. Fantastisch toch? Of nee, shit, wacht ons hier weer zo’n krachteloze commerciële remake die een gekoesterde jeugdherinnering van al zijn kleur en betovering ontdoet?  

Het antwoord is nee. Voor de fan is The Dark Crystal: The age of resistance simpelweg zo fabelachtig als het origineel. In de serie leren we Thra kennen als een ooit glorieuze natie waarin zeven verschillende Gelfling-volkeren floreren, tot ze in conflict komen met de Skeksis. Het Thra van de serie is adembenemend kleurrijk, scherp en gedetailleerd, alsof de wereld is afgestoft en schoongewassen. Maar de wezens die haar bevolken ogen nostalgisch, ja, bijna ouderwets. Ze bewegen maar iets minder houterig dan in 1982. Hoewel hij er qua gezichtsexpressie op vooruit is gegaan, is de Gelfling in bijna 40 jaar nauwelijks veranderd. Gelukkig.

Dat danken we aan het jeugdsentiment van de Franse regisseur Louis Leterrier (The Incredible Hulk), die als kind óók een obsessie met The Dark Crystal ontwikkelde. The Dark Crystal is de reden dat hij films is gaan maken, vertelt Leterrier (46) opgetogen aan de telefoon. Hij heeft ook wel een verklaring voor de onuitwisbare indruk die de film maakte op veel jeugdige toeschouwers: voor de doelgroep was hij véél te griezelig en te hoog gegrepen. Leterrier: ‘Iedereen die hem zag is er in zekere zin door getraumatiseerd, ik ook. Dit was het eerste volledige fantasie-universum dat ik ooit betrad, en meteen ook het vreemdste. De wezens van Thra bleven mij achtervolgen, in mijn dromen én mijn nachtmerries. Ze hebben mijn fantasie blijvend beïnvloed. En ik ga dat nu een nieuwe generatie kinderen opnieuw aandoen, haha.’ Met dit verschil dat Netflix de adviesleeftijd flink heeft opgeschroefd: van 6 jaar in 1982, naar 12 jaar nu.

Leterrier, de fan, ontmoette Lisa Henson, dochter van Jim, en nu producent en ceo van The Jim Henson Company. Samen besloten ze de mythische wereld van Thra verder te exploreren. Maar dat kon uit principe natuurlijk niet ‘gewoon’ met computeranimatie. Nee, deze kraakverse serie is grotendeels gemaakt op dezelfde manier als de film in ’82: met handwerk en poppenspel (en hier en daar wat hulp van 3D-printers). Decors zijn handgeschilderd, de poppen veelal handgemaakt, en maar liefst 83 poppenspelers brengen ze tot leven. Elke Gelfling wordt bediend door twee mensen (destijds vier, ze zijn nu ook deels radiografisch bestuurbaar). Bij actiescènes rende Leterrier mee met de poppenspelers, met een camera op zijn schouder. Daardoor heeft de serie meer vaart en dynamiek dan het origineel. En natuurlijk werd af en toe wel gebruik gemaakt van cgi-technieken, als het echt niet anders kon.

Tijdrovend, ambachtelijk, ouderwets? Zeker, lacht Leterrier. Maar dat was ab-so-luut noodzakelijk, beklemtoont hij, omdat een groot deel van de aantrekkingskracht van The Dark Crystal schuilt in de magie van het poppenspel. Poppenspel is de essentie van creatie, vindt hij; de meest basale vorm van verbeelding. ‘Het is toch ongelofelijk? Iemand doet een sok om zijn hand en die komt tot leven. Dat wonder trekt ons aan vanaf onze vroegste jeugd.’ De grootste uitdaging van werken met poppen, zegt hij, is wel dat je werkelijk álles moet creëren uit levenloos materiaal: actie, emotie, geloofwaardigheid. ‘We hebben het onszelf heel moeilijk gemaakt. Maar dat zijn we verplicht aan de fans van het eerste uur, zoals jij.’

Die inzet en toewijding zijn voelbaar in elk shot, en waren dat ook toen al, zelfs voor een 8-jarige. Je kan niet anders dan sympathiseren met deze poppen, en hun makers en bespelers. Hun liefde is besmettelijk. Leterrier, mysterieus: ‘Poppenspelers lenen een stukje van hun ziel aan de pop.’

Hierdoor kun je The Dark Crystal op meerdere niveaus beleven. Eerst komt de kinderlijke verwondering, daarna een volwassen ontzag voor het ambacht, voor de inspanningen van de makers en de beperkingen die ze zichzelf, soms zichtbaar, hebben opgelegd. Al betwijfel ik of ik dat als kind al zo bewust registreerde.

Door de keuze voor klassiek handwerk, ook nu, ziet de nieuwe serie er verrassend genoeg zowel artificieel als volstrekt aanraakbaar uit. Levensecht is tegenwoordig digitaal: in de recente remake van Disney’s The Lion King oogt de computeranimatie zo fotorealistisch, dat je je nauwelijks nog bewust bent van het ambacht. Bij The Dark Crystal staat juist dat ambacht centraal, en mag het zichtbaar zijn. Textuur, materiaal, substantie – ze zijn echt, en bijna tastbaar. Thra is een stoffelijke wereld. Misschien dat ik er daardoor destijds zo moeiteloos, zonder reserve, kon ronddwalen. En nu weer. Temidden van alle digitale mogelijkheden van nu is The Dark Crystal: Age of resistance aangenaam tactiel. Aaibaar bijna. Maar pas wel op voor scherpe tanden.

De Gelflings Jen en Kira in de film The Dark Crystal uit 1982 Beeld Getty Images

Gelflings, Skeksis, Thra – waar gáát dit over?

Kleine stoomcursus voor wie de serie wil gaan kijken.

De film The Dark Crystal uit 1982 ging over Jen, de laatste overlevende van het elfachtige volkje de Gelflings. Jen moet een einde zien te maken aan de moorddadige heerschappij van de wrede Skeksis door een gebarsten magisch kristal (The Dark Crystal!) te herstellen. Op zijn gevaarlijke tocht door Thra ontmoet hij Kira, een Gelfling-meisje, dat ook dacht dat zij de enige overgebleven Gelfling was. Samen lukt het ze de Skeksis te verslaan en de natuurlijke orde te herstellen.

De serie The Dark Crystal: Age of resistance gaat terug in de tijd, toen er nog zeven verschillende Gelfling-volkeren leefden op Thra. De Skeksis worden door de Gelflings nog als goddelijke heersers vereerd. Maar dan ontdekken drie jonge Gelflings van verschillende komaf min of meer tegelijkertijd dat er iets aan die Skeksis niet klopt. De slimme Brea, moedige Rian en vriendelijke Deet moeten hun onderlinge argwaan overwinnen om de overige Gelflings te inspireren tot verzet. Door de film uit 1982 weten we tragisch genoeg al waar dit op uitloop. Maar ook dat het daarna weer goedkomt.

Cijfers achter de serie

- Aan The Dark Crystal: Age of resistance werkten 500 kunstenaars en handwerklieden mee van over de hele wereld.

- 83 poppenspelers brengen 170 poppen tot leven

- Voor de opnamen in Londen zijn 75 sets gebouwd

- Er zijn 70 nieuwe ‘diersoorten’ voor de serie bedacht

- Het ‘eindeloze woud’ telt drieduizend kunstmatige planten

- Er is 13.000 uur geprint met 3D-printers

- Er was 90 meter stof nodig voor ieder Skeksis-kostuum

- De makers hebben 2,5 miljoen poppenharen in poppenhoofdhuidjes gestanst

- 59 acteurs leenden hun stem aan een personage, onder wie Sigourney Weaver, Mark Hamill, Helena Bonham Carter, Eddie Izzard, Keegan-Michael Key en Taron Egerton

Jim Henson, meesterpoppenspeler

Jim Henson (1936-1990) geldt als visionaire ontwerper en bedenker van poppenfilms en –series. Henson verwierf wereldfaam met de Muppets (1955) en de door hem verzonnen personages in Sesamstraat (1969). Later in zijn carrière maakte Henson nog de Freggels (1983–1987) en meer volwassen, ambitieuzere producties als The Dark Crystal (1982) en de avonturenfilm Labyrinth (1986) met David Bowie. Voor The Storyteller (1988), een hervertelling van Russische en Germaanse volksverhalen met poppen, won hij een Emmy Award. Henson overleed in 1990 op 53-jarige leeftijd geheel onverwacht aan de gevolgen van een bacteriële infectie.

Gijs Groenteman gaat in onze illustere archiefkast in gesprek met mensen die hem hebben verwonderd. Rapper Pepijn Lanen, schrijver Paulien Cornelisse en kunsthandelaar Jan Six passeerden al de revue.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden