InterviewHans van Maanen

Wetenschapsjournalist Hans van Maanen: ‘De kracht van een misvatting is veel sterker dan de ontkrachting ervan’

Hij was al factchecker lang voordat de factcheckrubrieken in zwang raakten. Nu komt wetenschapsjournalist Hans van Maanen met een Grote encyclopedie van misvattingen.

Beeld Getty

Het zal voor menig lezer geregeld schrikken zijn, de Grote encyclopedie van misvattingen die Hans van Maanen onlangs publiceerde. Dat eerste moment dat je, al bladerend door bijna zevenhonderd misvattingen, zo’n misvatting tegenkomt waarbij je denkt: ‘Wat? Is dat niet waar dan?’

Al die informatie opgeslagen in je hoofd, waarvan sommige bouwstenen er al decennia zitten. En dan komt daar Van Maanen met zijn bommenwerper. Bam! Bouwsteen weg. Wat je al die jaren voor waar aannam, blijkt niet te kloppen.

Dat eskimo’s helemaal geen twintig woorden voor sneeuw hebben? Ha, wist deze lezer al.

Dat struisvogels nooit hun kop in de grond steken, en dat het woord struisvogelpolitiek dus nergens op slaat? Ook bekend.

Beeld Getty

Maar onvermijdelijk volgt ergens in het boek een misvatting die nog als feit geregistreerd stond in de hersenpan. Neem die van de Russische fysioloog Ivan Pavlov. Daarvan dacht deze lezer toch zeker te weten dat die honden kon laten kwijlen door met een belletje te rinkelen, na die honden eerst te hebben aangeleerd dat eten vergezeld gaat met het horen van zo’n belletje.

Was geen belletje, staat er in de misvattingenencyclopedie, het was een zoemer. En soms een elektrische schok. In ieder geval een ‘stimulus’ waarvan je uiterst nauwkeurig het volume en de duur kunt instellen, zodat die bij elk experiment hetzelfde is. Best logisch eigenlijk, voor een wetenschapper die het aantal variabelen in zijn experiment zo klein mogelijk wil houden.

Jingle Bells bedacht als kerstliedje? Welnee. De Rijn komt bij Lobith ons land binnen? Nee hoor, kijk zelf maar op de kaart. Vrouwen praten meer dan mannen? Ook niks van waar.

Beeld Getty

Waar begon uw fascinatie voor het optekenen van misvattingen?

‘In een Franse boekenwinkel vond ik begin jaren tachtig een boek met de titel Encyclopédie des idées reçues. Het bleek een bewerking te zijn van de Amerikaanse Dictionary of Misinformation, van Tom Burnam. Ik was toen wetenschapsredacteur bij Het Parool, later schreef ik jarenlang voor de Volkskrant de rubriek Twijfel, een soort factcheckrubriek over dubieuze wetenschappelijke claims. Die drang om te willen weten hoe iets echt zit, heb ik altijd gehad. Maar ik wilde pas een Nederlandse editie met misvattingen publiceren als ik genoeg Nederlandse voorbeelden kon vinden.’

Wat is een typisch Nederlandse misvatting?

De Rijn stroomt bij Spijk ons land binnen.Beeld GoogleMaps

‘Dat de Rijn bij Lobith ons land binnenkomt. Dat was ooit wel zo, maar door kanalisering is de situatie al eeuwen geleden veranderd. Nu begint de Rijn in Nederland bij het plaatsje Spijk. Ik heb het ooit hoogstpersoonlijk gecontroleerd toen ik met mijn vrouw een autoritje in de buurt maakte, maar je kunt ook gewoon op Google Maps kijken. Zo’n misvatting gaat niet makkelijk de wereld uit. Kinderen leren het op school en geven het later weer door aan hun eigen kinderen. Zelfs Rijkswaterstaat geeft nog de waterstanden ‘bij Lobith’ door.

‘Nog zo een: dat de eerste Nederlandse zin luidt ‘Hebban olla uogala nestas hagunnan hinase hic enda thu uuat unbidan uue nu’, oftewel ‘Zijn alle vogels hun nesten begonnen behalve ik en jij, wat wachten we nog’.’

Wacht even. Dat is niet de eerste Nederlandse zin? Op Het Klokhuis leggen ze kinderen uit van wel. En ‘Hebban olla uogala’ was al eens de naam van een taaltentoonstelling.

‘En toch klopt het niet. Zo staat alleen al in een Utrechtse doopbelofte de drie eeuwen oudere zin ‘Gelobistu in gotalamehtigan fadaer’, oftewel ‘Geloof je in God de almachtige vader?’.’

Beeld Getty

Da’s beduidend minder mooi...

‘En daarom blijft die uitspraak over die vogeltjes ook zo lang doorzingen als oudste Nederlandse zin. Het is zo’n beetje de slogan van het Nederlandse taalonderzoek. Ik snap het ook wel. Hij zou geschreven zijn door een eenzame, verliefde monnik – of non – die om een pen te proberen een versje op papier krabbelde. Dat is natuurlijk een mooier beeld dan zo’n doopbelofte met de vraag of je wel in God gelooft.’

Blijven misvattingen daarom zo lang standhouden? Omdat het van die leuke weetjes zijn om door te vertellen?

‘Dat is een van de redenen. Zo van: de Chinese muur is zo groot, die kun je vanaf de maan zien. Klinkt dermate intrigerend dat de kans aanzienlijk is dat je het een keer doorvertelt. Zelfs al klopt er niks van, al was het maar omdat de muur vrij smal is.

‘Maar er zijn meer redenen waarom sommige misvattingen zo hardnekkig zijn. Wat zei de Franse koningin Marie-Antoinette in de 18de eeuw toen het volk in opstand kwam, omdat er geen brood was?’

Laat ze dan gebak eten.

Qu’ils mangent de la brioche, laat ze dan gebak eten inderdaad. Er is alleen geen enkel bewijs dat ze dat ooit heeft gezegd. Maar het speelt lekker in op het idee dat de elite het contact met het volk totaal kwijt is, dus daarom beklijft zo’n uitspraak.

‘Sommige misvattingen hebben ook voordelen voor degene die ze verspreidt. Denk aan ouders die tegen hun kinderen zeggen dat ze niet moeten lezen in het donker, omdat dat slecht voor je ogen is. Daarachter zit natuurlijk dat ze willen dat de kinderen gaan slapen. Of dat ‘groter als’ niet mag: daarmee kun je je prettig superieur voelen. Het onderscheid is in 1730 bedacht door taalzuiveraar Balthazar Huydecooper, hij vond dat het zo moest omdat hij dacht ze het in de Middeleeuwen zo deden. Maar volgens vrijwel alle moderne taalboeken is ‘als’ na een vergrotende trap niet verkeerd, hooguit wat minder netjes.

‘Ik vind het leuk om al die misvattingen op te tekenen, maar ik maak me geen illusies: de kracht van veel claims is sterker dan die van de ontkrachting ervan.’

Beeld Getty

Heeft u weleens een misvatting in uw boek moeten rectificeren? Een misvatting die uiteindelijk toch geen misvatting bleek?

‘De wetenschap schrijdt voort, nieuwe onderzoeken kunnen de consensus over een bepaald onderwerp doen kantelen. Dat gebeurde bij Vincent van Gogh. In mijn eerste boek schreef ik dat hij alleen het lelletje van zijn oor sneed. Dat stelden immers zijn vroege biografen en Johanna, de vrouw van Vincents broer Theo schreef in een brief ‘een stuk van het oor’. Maar de behandelaar van Van Gogh, Félix Rey, bezwoer dat de schilder zijn hele oor afsneed. De schilder Paul Gauguin, met wie Vincent geregeld samenwerkte, bevestigde die lezing.

‘Het Van Gogh Museum schaarde zich lange tijd achter de lezing van Johanna, maar koos op grond van nieuw onderzoek een paar jaar geleden voor de versie waarin hij zijn hele oor afsneed. Misschien dat Johanna alleen een lelletje minder beschamend vond? In ieder geval luidt in mijn boek nu de misvatting ‘Van Gogh sneed een stuk van zijn oor af’, in eerdere edities had ik ‘Van Gogh sneed zijn oor af’.’

Beeld Getty

Het zijn drukke tijden voor factcheckers. Zo turfde The Washington Post al meer dan 15 duizend leugens of misleidende uitspraken van de Amerikaanse president Trump. Leven we in een tijdperk waarin de leugen regeert?

‘Een leugen is bewuste misleiding, dus wat anders dan een misvatting. Bovendien is de waarheid verdraaien iets van alle tijden. Propaganda is zo oud als de weg naar Rome. Foto’s werden ook al voor Photoshop geretoucheerd. Of het erger wordt, is bovendien moeilijk meetbaar. Mensen communiceren nu meer in het openbaar dan vijftig jaar geleden, onvermijdelijk dat er tussen al die communicatie dan ook meer leugens en misinformatie worden opgepikt.

‘In de media zie ik juist een hoopgevende trend. Rustig reflecteren op eerdere berichtgeving was vroeger zeldzaam, nu barst het van de factcheckrubrieken waarin journalisten goed uitzoeken hoe iets zit. Zelfs nu.nl heeft er een, terwijl dat vroeger een nogal argeloze nieuwssite was. Dus je zult mij niet ‘o, o, het wordt allemaal erger’ horen zeggen. Zo’n uitspraak vind ik gratuit.’

Grote encyclopedie van misvattingen (Boom Filosofie), Hans van Maanen 

Wie is Hans van Maanen?

Geboren 1950, afgestudeerd socioloog. Begon zijn journalistieke loopbaan bij het Haarlems Dagblad in 1981, schreef daarna vele jaren over wetenschap voor Het Parool. Van 2003 tot 2007 verzorgde hij voor de Volkskrant de wekelijkse rubriek Twijfel, waarin hij wetenschappelijke claims controleerde. Van Maanen won onder meer de Eurekaprijs van onderzoeksfinancier NWO voor het ‘beste oeuvre op het terrein van wetenschapscommunicatie’. Nu is hij zelfstandig journalist, boekenauteur en hoofdredacteur van het populairwetenschappelijke tijdschrift Skepter, waarin ‘allerlei buitengewone claims, omstreden theorieën en onorthodoxe methoden kritisch onder de loep worden genomen’.

Jingle Bells geen kerstliedje?

Jingle Bells, zo valt te lezen in de Grote encyclopedie van misvattingen, is eigenlijk ‘een kluchtige vertelling over rijtochtjes in de sneeuw met leuke meisjes’. Verwijzingen naar Kerst ontbreken in de originele versie van soldaat en liedjesschrijver James Pierpont uit 1857. Hij schreef Jingle Bells voor de destijds populaire Blackface Minstrel shows in Boston, waar blanke artiesten hun gezicht zwart schminkten. Bing Crosby en The Andrews Sisters zongen Jingle Bells in 1943 voor een kerstalbum. Van Maanen: ‘De racistische wortels van het liedje waren toen al verdoezeld en vergeten.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden