Interview

'Wetenschap is net een detective. Handig voor een filmmaker'

Poolwetenschapper Claude Lorius veranderde ons denken over het klimaat, maar dat weten maar weinigen. Natuurfilmer Luc Jacquet (March of the Penguins) keerde met de nu 82-jarige Lorius terug naar Antarctica om daar verandering in te brengen.

Beeld uit de documentaire Ice & Sky van Luc Jacquet, over poolwetenschapper Claude Lorius. `Zijn persoonlijke verhaal is zo prachtig vervlochten met ons denken over de natuur.' Beeld Ice & Sky

Al bij hun eerste ontmoeting hadden ze een klik, de natuurfilmer en de wetenschapper. Allebei Frans, en vooral: allebei ervaren poolreizigers. Wekenlang bivakkeren op eindeloze sneeuwvlaktes, bij tientallen graden onder nul, dat doet iets met een mens. 'Je ziet elke dag hetzelfde', zegt Luc Jacquet, bekend van March of the Penguins (2005), per telefoon vanuit Frankrijk. 'Links wit, rechts wit, voor je wit, achter je wit. Je hersenen krijgen zo weinig prikkels dat je fantasie met je aan de haal gaat. Wat zou daar achter de horizon zijn? Claude herkende dat gevoel meteen.'

Claude Lorius - geboren in 1932 - is de wetenschapper die centraal staat in Jacquets nieuwe documentaire Ice & Sky.

Als jonge vent ging Lorius voor het eerst naar Antarctica, hunkerend naar avontuur, nieuwsgierig of hij bestand was tegen de zware leefomstandigheden. Verliefd werd hij op het gebied en hij keerde er regelmatig terug. Alles bij elkaar opgeteld bracht de Fransman tien jaar van zijn leven door op het ijs. Langzaam maar zeker ontwaakte de wetenschapper in hem en begon hij de relatie tussen het klimaat en de poolgebieden te onderzoeken. De ontdekking van zijn leven deed hij per toeval in 1965. Samen met zijn collega's zat hij zich 's avonds te vervelen in het Dumont D'urville onderzoekscentrum op Antarctica. Ze gooiden uitgeboorde ijskernen - die eigenlijk waren bedoeld voor analyse - in glazen whisky. Het ijs smolt en Lorius staarde naar luchtbelletjes die eruit ontsnapten en naar boven borrelden.

(Tekst gaat verder onder foto.)

Beeld Ice & Sky
Claude Lorius nu. Beeld EPA

Veranderingen uit luchtbellen

Die ijskernen kwamen van grote diepte. En die luchtbelletjes waren daar tienduizenden jaren geleden gevangen geraakt. En dus, besefte Lorius, zou je veranderingen in het klimaat uit die luchtbelletjes moeten kunnen aflezen. Niet veel later publiceerde hij met zijn collega's de ontdekking die ons denken over het klimaat radicaal veranderde: in de luchtbelletjes in het ijs kon je een duidelijk verband aflezen tussen veranderingen in het klimaat en de toename van broeikasgassen.

Maakte die ontdekking hem beroemd? Wel onder vakgenoten, maar voor het grote publiek buiten Frankrijk is Lorius nog een onbekende. De Engelstalige Wikipedia-pagina besteedt slechts een paar regeltjes aan hem, op de Nederlandse Wikipedia is hij zelfs compleet onvindbaar.

'Dat stak me', zegt regisseur Jacquet. 'Deze man heeft zo'n belangrijk verhaal te vertellen. En zijn persoonlijke verhaal is zo prachtig vervlochten met ons denken over de natuur. Ik besloot: ik ga deze man beroemd maken. En de beste manier om dat te doen was gewoon zijn levensverhaal vertellen.'

(Tekst gaat verder onder foto.)

Beeld Ice & Sky
Beeld Ice & Sky

U zei ooit 'wetenschap is net een detective'. Hoe bedoelt u dat?

'Oké, er is geen moord, dus misschien gaat de vergelijking niet helemaal op. Maar er is wel een mysterie. En een hoofdpersoon die het mysterie wil oplossen, soms doet hij dat intuïtief, soms door het systematisch verzamelen van bewijsmateriaal. Je belandt op allerlei dwaalsporen en probeert steeds dichter bij het antwoord te komen; in die zin lijkt wetenschap op een detective. En dat is voor een filmmaker natuurlijk een handig gegeven, omdat je de dramatische verhaallijn bij wijze van spreken in de schoot krijgt geworpen.'

Wat voor type detective is Claude Lorius?

'Behoorlijk intuïtief. Hij kan ineens zeggen 'hier moeten we boren', omdat hij op basis van zijn ervaring aanvoelt dat het een bijzondere plek is. Sociaal is hij ook behoorlijk handig. Al die poolexpedities zijn verschrikkelijk duur, toch wist hij telkens voldoende financiers te vinden. Bovendien keeg hij het voor elkaar om in 1984 - midden in de Koude Oorlog - samen met Russische en Amerikaanse onderzoekscentra een expeditie op te zetten. Dan ben je wel echt een bruggenbouwer. Tijdens het filmen zag ik ook iets van zijn leiderschap. We wilden in oktober de herfst filmen op een relatief droge gletsjer in Zwitserland. Maar, dat zul je altijd zien, het sneeuwde toen ver-schrik-ke-lijk. Ik werd er compleet depressief van. We zaten daar met een ploeg van 40 man en we konden niet filmen wat ik wilde filmen; daar ging al mijn geld. Maar Lorius zei: 'Kop-op, dan filmen we toch sneeuw in plaats van droogte. Ook mooi.''

Beeld Ice & Sky

Lorius bracht in totaal tien jaar van zijn leven door op Antarctica. Had hij ook een privéleven?

'Ja, hij heeft een vrouw en kinderen. En die zag hij weinig tijdens de expedities. Maar dat geldt voor meer vaders en moeders met een passie voor hun werk. Claude voelt zich er wel schuldig over en probeert nu iets van die verloren tijd in te halen, door meer bij zijn gezin te zijn.'

Hebben al die jaren op Antarctica hem veranderd?

'Hij raakte steeds gefrustreerder. Jaar in jaar uit zag hij het landschap veranderen door de opwarmende aarde. Maar ondanks het wetenschappelijk bewijs voor de rol van broeikasgassen gebeurde er op politiek niveau maar weinig. Aan het begin van zijn wetenschappelijke carrière is zijn taalgebruik nog behoorlijk rationeel: ik constateer dit verband. Later wordt hij emotioneler: halló, we maken de planeet kapot, dóé iets, grijp in.'

Bent u zelf veranderd door het maken van deze film?

'Ik maakte tot nu toe vooral films over de schoonheid van de natuur. Toen dit verhaal op mijn pad kwam, dacht ik: hier kan ik mijn ogen niet voor sluiten, deze film móét ik maken. Zelfs al is het thema ernstiger en meer politiek geladen dan bijvoorbeeld March of the Penguins. We zullen als mensheid echt moeten veranderen om een grote klimaatramp te voorkomen, iedereen op zijn eigen manier. Ik doe dat met deze film en door samen te werken met de Franse overheid om de elektrische auto's goedkoper te maken. Misschien dat ik er zelf dan ook ooit een kan kopen. Nu rijd ik een hybride; da's goedkoper, maar ook halfslachtig. En met halfslachtige oplossingen redden we het niet.'

Ice & Sky gaat in Nederland in première op InScience, een nieuw festival over films en wetenschap. 4-8 november in LUX Nijmegen.

Claude Lorius in 1955. Beeld .
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.