Interview Valeska Grisebach

Western-regisseur Valeska Grisebach: ‘Een duel is een ontzettend intiem moment, het kan iets weghebben van liefde op het eerste gezicht’

Valeska Grisebach Beeld Marie Wanders

Als klein meisje was ze gek op westerns. Ze hield vooral van klassieke Hollywoodwesterns, zoals Stagecoach van John Ford. Eenzame helden, brute maar prachtige natuur, de strijd tussen ego’s en culturen; het genre trok haar enorm aan, vertelt De Duitse regisseur Valeska Grisebach (50), maar ze voelde zich ook altijd enigszins buitengesloten. Vrouwen hebben in de meeste westerns nu eenmaal weinig te zoeken. ‘Het is een mannengenre. Ik koesterde lang de wens om dichter bij dat type mannelijkheid te komen.’

In Western geeft Grisebach haar eigen draai aan een genre dat haar nooit losliet. Haar film speelt zich af in het Wilde Oosten, aan de rand van Europa. Ergens in het zuiden van Bulgarije heeft een groep Duitse bouwvakkers een kamp opgeslagen. Hun onderkomen, compleet met Duitse vlag erbovenop, heeft veel weg van een koloniale nederzetting. Maar de Bulgaren in het dichtstbijzijnde dorp zijn niet de Indianen in dit verhaal – zo duidelijk liggen de verhoudingen niet.

Meinhard (Meinhard Neumann), een van de Duitsers die in de Bulgaarse vallei een waterkrachtcentrale komen aanleggen, voelt zich niet op zijn gemak bij de macho-camaraderie van de bouwvakkers. Hij botst vooral met leider Vincent (Reinhardt Wetrek), die zich op lompe wijze probeert te bewijzen. Op zoek naar contact met de Bulgaarse dorpsbewoners stuit Meinhard op afwijzing en wantrouwen, maar al gauw verbetert de relatie. Toch ontstaan telkens weer conflicten: tussen Meinhard en Vincent, tussen Vincent en de Bulgaren, tussen Meinhard en zijn nieuwe vrienden. Iedereen daagt elkaar uit.

Meinhard Neumann in Western.

Elk moment kan in Western de vlam in de pan slaan. Maar Grisebach laat, met ongekende controle, opgebouwde spanning net zo gemakkelijk weer ontsnappen. Western is ook een gevoelig drama over weemoed en verlangen. Meinhard, die zegt dat hij soldaat is geweest, lijkt te worstelen met zijn verleden en is op zoek naar een nieuwe plek die hij thuis kan noemen.

‘Dat is een sentiment dat ik ook uit die oude westerns heb gehaald’, zegt Grisebach. ‘Winchester ’73 van Anthony Mann was een van mijn favorieten. James Stewart speelt daarin de hoofdrol als boer die verleid raakt door het avontuur. Ik vond het altijd interessant als Stewart in een western speelde, want hij was zo gewoon – helemaal geen klassieke revolverheld. Hij kampte met angsten, was soms ook een lafaard. Zo’n hoofdpersoon wilde ik ook: een man die op het eerste gezicht over kan komen als een elegante leider, maar die ook een angstige, opportunistische kant heeft.’

Valeska Grisebach Beeld Marie Wanders

Grisebach had meer inspiratiebronnen: The Gunfighter (1950) bijvoorbeeld, een western van Henry King, maar ook Lord Jim, de roman uit 1900 van Joseph Conrad. ‘Allebei gaan ze over mannen die moeten omgaan met gevoelens van schuld, die met hun verleden in het reine moeten komen.’ Westerns gaan nooit alleen over schietpartijen, wil ze maar zeggen. ‘Het is altijd een regie van gezichten, dat vind ik er zo mooi aan. Gezichten die geen emoties mogen tonen, terwijl er zoveel emoties achter schuilgaan.’

Ze had geen last van gêne, als vrouw die een mannenwereld vastlegt. ‘Iemand vroeg me laatst of ik de mannen in mijn film observeerde alsof ik naar dieren keek. Maar zo zit het helemaal niet. Ik bekijk ze met veel tederheid. Van begin af aan was ook duidelijk dat ik de mannen die aan de film meewerkten zou laten meedenken. Ik leg mijn visie niet op. Het was echt een samenwerking, met de acteurs, met iedereen op de set.’

Die acteurs haalde Grisebach van de straat, zoals ze ook al deed voor haar twee eerdere speelfilms, de tienerromance Mein Stern (2001) en het relatiedrama Sehnsucht (2006). ‘Er zit geen ideologie achter’, haast ze zich te zeggen. ‘Ik heb niets tegen professionele acteurs. Maar ik ben altijd op zoek naar de confrontatie tussen fictie en een vorm van realiteit. Naturalisme, maar dan kunstmatig tot stand gekomen. Mensen gaan er vaak vanuit dat de niet-professionele acteurs in mijn films zichzelf spelen, maar dat is niet zo; ze maken zich echt een rol eigen, met veel moed.’

‘Natuurlijk brengen ze wel iets van zichzelf mee. Ik kan me niet voorstellen hoe ik tien acteurs had moeten regisseren als tien bouwvakkers, als ze geen ervaring in de bouw hadden gehad. Dat had ik helemaal niet kunnen verzinnen – hoe die mannen bewegen en praten. Het zit in elke vezel van hun lichaam. Je kunt voelen dat ze met hun handen werken. Ik vond hun taalgebruik ook heel mooi.’

Meinhard Neumann in Western.

Meinhard, de eenzame cowboy van de film, zag Grisebach voor het eerst op een paardenmarkt in de buurt van Berlijn. ‘Hij verkocht oude spullen. Ik was onder de indruk, want hij zag eruit alsof hij zo uit een oude western kwam gelopen.’ Er volgde nog een uitgebreid castingproces; meer dan duizend kandidaten passeerden de revue voor alle rollen in de film. Dat Meinhard de hoofdrol zou spelen, was al gauw duidelijk. Met zijn gegroefde gezicht straalt hij zowel kracht als zwakte uit; de ideale combinatie voor een film die draait om afstand en toenadering, om angst voor het vreemde en het verlangen naar contact.

‘De Duitsers zijn de vreemdelingen in dit verhaal’, zegt Grisebach. ‘In Bulgarije, waar ze zich superieur wanen, worden ze geconfronteerd met hun eigen wantrouwen en vooroordelen. Maar ook met hun verlangen ergens bij te horen. Het is een ambivalent gevoel dat me al heel lang interesseert. Is xenofobie niet het weglopen voor je behoefte aan contact?’

Zo bezien had Western ook een politiek drama kunnen worden – thema’s als migratie en de verhouding tussen Oost- en West-Europa spelen op de achtergrond een rol. Maar voor Grisebach is het niet meer dan logisch dat haar verhaal de vorm van een western aannam. Een van de bepalende principes van het genre, het duel, is bij uitstek geschikt om haar punt te maken, vindt ze. ‘Ik ben altijd gefascineerd geweest door het duel als beginsel van menselijke relaties. Voor sommige mensen is elke verhouding als een duel. Het draagt de belofte van avontuur in zich, van een lotsbestemming en er is een sterk element van competitie. Meinhard omschrijft in de film het hele leven als een krachtmeting. Iedereen moet vechten en alleen de sterkste overleeft.’

Western van Valeska Grisebach.

De allure van het duel gaat verder dan die competitiedrift, zegt Grisebach. In een tweegevecht staan de uitdagers lijnrecht tegenover elkaar, maar dat brengt hen tegelijkertijd heel dichtbij. ‘Een duel is een ontzettend intiem moment. Er is altijd een spiegeleffect. De angst dat de ander zich in jou herkent, of andersom. Je bent allebei kwetsbaar, je ziet je tegenstander in de ogen. Het kan iets hebben van liefde op het eerste gezicht.’

Logisch dus, dat de confrontaties in Western nooit tot een kookpunt voeren. Voor Grisebach ligt de belangrijkste showdown al in de momenten vlak daarvoor. ‘Als Meinhard op de vuist gaat met Vincent en op de grond ligt, gaat het mij niet om wie er wint, maar om de vraag of Meinhard zich open durft te stellen. Kan hij dan opstaan en opnieuw het contact aangaan, of blijft hij zich verbergen? Hij heeft geprobeerd zichzelf opnieuw uit te vinden, maar uiteindelijk zal hij onder ogen moeten zien dat hij nog steeds dezelfde zwakheden heeft.’

Lees ook de recensie van Grisebachs nieuwe film.
Niet cowboys en indianen, maar Duitsers en Hongaren bevolken Valeska Grisebachs spannende Western (vier sterren)

Valeska Grisebach

Met haar goed ontvangen speelfilms Mein Stern (2001) en Sehnsucht (2006), beide over de liefde, vestigde Valeska Grisebach haar naam als een van de grootste Duitse filmtalenten van het moment. Het was lang wachten op Western, haar derde film, waarmee ze sinds de première in Cannes vorig jaar veertien filmprijzen incasseerde. Waarom duurde het zo lang? Grisebach: ‘Ik kreeg een dochter, ik gaf les, het leven tussen films door is ook interessant. Daarnaast kostte het me veel tijd om over het verhaal van Western na te denken. Ik houd erg van research – misschien te veel. Soms denk ik dat ik eindeloos zou kunnen blijven researchen.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.