Wessel te Gussinklo pleit voor taal die stottert en tast

Wessel te Gussinklo daagt uit met zijn pleidooi voor taal die stottert en tast. Met veel humor laat hij in zijn roman twee poëtica's botsen.

In het Japanse Noh-theater heet het 'de weergekeerde bloem' wanneer alles wat de acteur doet, klopt en overtuigt, wanneer alles waar is, ongeacht of hij stuntelt en stottert. Het overkomt maar enkele begenadigden, die goddelijke vonk, 'alsof hij slechts een instrument was, een aanblazing van dat wat aanwezigheid zocht'.

De Weergekeerde Bloem

fictie

Wessel te Gussinklo

Koppernik; 373 pagina's; euro 22,50.

Hajé Gerritsen, hoofdpersoon in de nieuwe roman van Wessel te Gussinklo De Weergekeerde Bloem, heeft het een keer meegemaakt. Hij schreef een deel van een roman en verhalen in staat van bezetenheid, 'alsof mijn hand gestuurd werd had ik ze met slaapwandelachtige zekerheid geschreven'. Jaren later is de roman nog niet af, want de Weergekeerde Bloem heeft hem verlaten. De schrijver is gefrustreerd en brengt zijn dagen vooral slempend door, oppervlakkig babbelend in cafés of bij de hoeren, terwijl hij 's nachts gedeprimeerd boven zijn papier hangt (de roman speelt zich af in een pre-laptoptijdperk, ergens in de jaren zeventig).

Wanneer hij Marcel ontmoet vindt hij een nieuw lichtpunt. Marcel, een dandy-achtige jonge schrijver - een verwijzing naar Marcel Proust - praat nauwelijks, wat hij zegt klinkt als 'ritsel, lispel, tjilp', en toch raken de twee onafscheidelijk bevriend. Het is vooral Hajé die praat en zijn schrijfevangelie doceert, Marcel zuigt alles in zich op, hij is het lege vel dat Hajé maar niet vol kan schrijven.

Plots heeft Marcel een roman geschreven. Met precies hetzelfde verhaal als dat van Hajés onvoltooide roman, maar dan met de stijl die hem maar niet lukt: niet het eindeloos analyserende, tastende en doorwrochte, met lange zinnen die proberen alle subtiele krachten die tussen mensen heen en weer schieten te vangen, maar trefzeker, autoritair. Alleen het zichtbare, niet wat daarachter zit. Het boek wordt natuurlijk een succes, Marcel is de gevierde debutant, en Hajé zakt verder weg in duisternis. Zelfs zijn enige kans op wraak wordt hem in een kluchtig slot ontnomen.

Een schrijver die niet schrijft maar praat, een mislukkingskunstenaar, Wessel te Gussinklo bouwt er zijn (latere) oeuvre op. Zijn vorige roman, Zeer helder licht, had eenzelfde morsige, miskende protagonist. Maar in De Weergekeerde Bloem gaat het Te Gussinklo vooral om de botsing van twee poëtica's. De literaire wereld en dier 'chique' uitgeefhuizen en tijdschriften wil literatuur van het economische soort, waar alleen het bruikbare staat, het zichtbare. Zinnen waaraan geen woord veranderd kan worden zonder dat het bouwwerk instort. Hajé weet dat dat de weg naar succes is, maar hij schrijft breed, tobberig, vol nuances. 'Het is de onderkant van het tapijt die ik samen met het tapijt - de mooie patronen, de kleuren - wil laten zien.'

Precies dat doet Te Gussinklo ook. De monologen en gedachten van Hajé worden woord voor woord opgeschreven, zonder tussenkomst van een afstandelijke schrijver. Een soort hyperrealisme, het gebabbel dat je tegenkomt in 19de-eeuwse romans. Het gaat echter niet om de realiteit, maar om de ervaring daarvan. Want eigenlijk komen we amper iets te weten van het zichtbare, Te Gussinklo is bewust slordig: 'Ik deed een paar lichten aan, op mijn schrijftafel bijvoorbeeld.' Alsof de schrijver met een handje naar de objecten wappert; dit zijn geen zinnen waar elk woord de juiste plaats heeft.

En natuurlijk juist wél. Te Gussinklo pleit met humor en grote intensiteit voor een ander soort literatuur, voor taal die stottert en tast, die lispelt en boert. Vaak is het bot en lelijk, net als de seksistische hoofdpersoon, maar het daagt uit. Te Gussinklo rekt de grenzen op van literatuur. En zo krijgt zijn hoofdpersoon alsnog, in de realiteit, zijn wraak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden