Werner Fassbinder in 1.368 filmstills

Bij gebrek aan geschikte foto's wordt Werner Fassbinder in een fotoboek geëerd met 1.368 filmstills. Zo onstond een fotostripboek dat op alternatieve wijze zijn dierbare films conserveert.

Fassbinder zelf in Liebe ist kälter als der Tod. Beeld Rainer Werner Fassbinder Foundation, Berlin /courtesy Schirmer/Mosel
Fassbinder zelf in Liebe ist kälter als der Tod.Beeld Rainer Werner Fassbinder Foundation, Berlin /courtesy Schirmer/Mosel

De eerste foto in R.W. Fassbinder. Die Filme is een egaal zwart vlak. De in 1945 nabij München geboren Rainer Werner Fassbinder zou vorig jaar 70 zijn geworden. Om dat te gedenken besloot de chique uitgever Schirmer-Mosel een fotoboek samen te stellen met beelden van de in 1982 gestorven cineast en diens werk. Probleem waar de samenstellers al gauw tegenaan liepen: er waren niet heel veel geschikte foto's, noch van de man, noch van zijn werk.

Fassbinder, een maand na de zelfmoord van Adolf Hitler geboren, groeide op als kind van een gynaecoloog en chronisch zieke moeder. Zijn ouders scheidden toen hij jong was, waarna hij bij zijn moeder bleef. Zijn middelbare school maakte hij niet af, in plaats daarvan verliet hij zijn woonplaats München om in Keulen goed te ruiken aan de ontluikende jaren zestig. Daar ook, in wat toen de filmhoofdstad van West-Duitsland was, verpandde hij zijn hart aan de cinema - Vivre sa vie van nouvelle vague-filmer Jean-Luc Godard zag hij er naar eigen zeggen 27 keer. Toen hij drie jaar later terugkeerde naar München nam hij acteerlessen en ging als autodidact films maken, samen met de mensen met wie hij het commune-achtige theatergezelschap antiteater vormde. Tussen 1966 en 1982 zou hij 44 films (en tv-series) maken, waaronder de klassiek geworden titels Händler der vier Jahreszeiten (1972), Angst essen Seele auf (1974), Die Ehe der Maria Braun (1979), Berlin Alexanderplatz (14-delige tv-serie, 1980) en Querelle (1982).

44 films in 17 jaar, dat is ruim tweeënhalve film per jaar (waarbij de 14 uur durende tv-serie Berlin Alexanderplatz als één film wordt gerekend). De Amerikaanse filmmaker Richard Linklater (Boyhood), die in 2014 in zijn woonplaats Austin (Texas) een filmprogramma over de jaren tachtig samenstelde waarin werk van Fassbinder voorkwam, noemde de Duitser bij die gelegenheid een 'supernova waar wij nu nog altijd achteraan hobbelen'. Een ongelooflijke productie dus, bracht Fassbinder in die 17 jaar tot stand. Voortgedreven door bezetenheid, slaaptekort ('Slapen kan ik altijd nog als ik dood ben', is zijn gevleugeldste uitspraak) en drugsgebruik, een combinatie die op 37-jarige leeftijd leidde tot een fatale overdosis.

Uit: Welt am Draht. Beeld Rainer Werner Fassbinder Foundation, Berlin /courtesy Schirmer/Mosel
Uit: Welt am Draht.Beeld Rainer Werner Fassbinder Foundation, Berlin /courtesy Schirmer/Mosel

Fassbinders muze

Actrice en zangeres Hanna Schygulla is de ster in veel van Fassbinders films. De twee ontmoetten elkaar op de toneelschool, die ze allebei ook snel weer verlieten, en herkenden zich in elkaar als buitenstaander en toeschouwer. Naar eigen zeggen kwam bij Fassbinder 'als door een bliksemschicht' het besef dat zij in zijn films ooit de grote ster zou gaan worden. Maar, zo schrijft hij erachteraan, in een stuk dat hij in 1981 voor uitgever Schirmer/Mosel schreef, 'ik heb daar met Hanna nooit over gesproken. Zij en ik waren toentertijd zo eensgezind dat we sowieso eigenlijk nooit met elkaar spraken. In al die jaren dat ik met haar samenwerkte, heb ik nooit iets persoonlijks met haar besproken'. Fassbinder en Schygulla maakten samen 23 films en tv-series.

Uit: Angst essen Seele auf Beeld Rainer Werner Fassbinder Foundation, Berlin /courtesy Schirmer/Mosel
Uit: Angst essen Seele aufBeeld Rainer Werner Fassbinder Foundation, Berlin /courtesy Schirmer/Mosel

Al tijdens zijn leven werd Fassbinder gezien als de grote aanjager van de succesvolle West-Duitse filmbeweging in de jaren zestig en zeventig, die talenten voortbracht als Volker Schlöndorff, Margarethe von Trotta, Werner Herzog en Wim Wenders. En vooral zijn latere filmwerk wordt alom beschouwd als een tamelijk definitieve geschiedschrijving van de (West-)Duitse wederopbouw. Maar, schrijft Laurence Kardish, filmcurator van het New Yorkse MoMa, in een van de inleidingen van het boek: 'Fassbinders films gaan niet alleen over leven, liefde en macht in het naoorlogse Duitsland, ze gaan over leven, liefde en macht op het moment dat twee mensen elkaar ontmoeten, waar en wanneer dan ook'.

Die eerste zwarte foto in R.W. Fassbinder. Die Filme heeft nochtans geen symbolische betekenis. Het had een foto moeten zijn uit This Night, Fassbinders 8 minuten durende debuutfilm uit 1966. Maar van die film bestaat geen kopie meer. Van zijn overige 43 films wel. De samenstellers van het schitterend uitgegeven, 328 pagina's dikke boek maakten van de nood een deugd. Omdat er weinig fotomateriaal bestaat van Fassbinders films, hebben ze op een andere manier 'de visuele essentie' van zijn werk geprobeerd weer te geven, namelijk door nu, achteraf, van elke film vele stills te maken. Een belangrijk deel van zijn oeuvre is door de Fassbinder Foundation al gedigitaliseerd en vervolgens gerestaureerd, maar van een aantal titels hadden de samenstellers over niet meer dan een slechte kopie of een enkele keer zelfs alleen een vhs-videoband. Zodat de kwaliteit van de uiteindelijk 1.368 filmstills die het boek haalden, nogal verschilt.

Hanna Schygulla in Rio das Mortes. Beeld Rainer Werner Fassbinder Foundation, Berlin /courtesy Schirmer/Mosel
Hanna Schygulla in Rio das Mortes.Beeld Rainer Werner Fassbinder Foundation, Berlin /courtesy Schirmer/Mosel

Noodgedwongen keuze

Van de inmiddels gerestaureerde Fontane Effi Briest (1974), de gedragen boekverfilming waarin Hanna Schygulla schittert als de 17-jarige rijkeluisdochter die in het Pruisen van het fin de siècle uitgehuwelijkt wordt aan een ruim twintig jaar oudere politicus, konden wonderschone stills worden 'getrokken'. Maar voor bijvoorbeeld het voor tv gemaakte Widwechsel (1972) moesten de samenstellers het doen met een vhs-band. Het maakt dat het boek veeleer een filmografie in beelden is dan een fotoboek; een fotostripboek dat op alternatieve wijze dierbare films conserveert.

Die deels noodgedwongen keuze voor vaak een groot aantal chronologisch geplaatste stills in plaats van een enkele foto, resulteert erin dat inderdaad de visuele essentie van Fassbinders films wordt geopenbaard: afwisselend zie je een toneelmatige mise-en-scène of word je de zoekende, getormenteerde blik ingetrokken van de slordig geklede personages - waarbij Fassbinder, die vaak zelf speelde in zijn films, het het bontst maakt: hij lijkt zijn hele carrière hetzelfde afgeragde zwarte leren jack niet te hebben uitgetrokken.

Opzet en uitwerking van het boek maken zo dat de kwaliteit van R.W. Fassbinder. Die Filme schuilt in de keuze, niet in de foto's zelf. Wat de uitgave niet minder monumentaal maakt.

R.W. Fassbinder: Die Filme 1966-1982, 328 pagina's, 1.368 filmstills, 46 foto's, Schirmer/Mosel Verlag, euro 49,80

Uit: Whitey. Beeld Beta Film GmbH / courtesy Schirmer/Mosel
Uit: Whitey.Beeld Beta Film GmbH / courtesy Schirmer/Mosel

De Fassbinder Bluraybox

In een box met zeven blu-rays zitten zowel films van Fassbinder, oude documentaires als nieuwe interviews. De tien speelfilms tonen dat Fassbinder in sneltreinvaart een groot en stijlvast cineast werd.

'Weg met die regisseur.' Na afloop van de vertoning van Liebe ist kälter als der Tod op het filmfestival van Berlijn in 1969, is veel boegeroep te horen. En ook: 'Narcisme!' In een documentaire over de theatergezelschapcommune antiteater, waarvan Rainer Werner Fassbinder deel uitmaakte, wordt duidelijk dat zijn vroege filmwerk niet met gejuich werd ontvangen. De documentaire staat op een van de zeven blu-rays waaruit de box The Rainer Werner Fassbinder Collection bestaat. Die is zeer verzorgd uitgegeven door de Engelse filmdistributeur Arrow Films, die voor dit soort speciale uitgaven een afdeling in het leven heeft geroepen: Arrow Academy. Voor deze release werden vele nieuwe interviews gemaakt en oude documentaires opgespoord, zoals deze over het antiteater.

Je zou graag minzaam om het Berlijnse filmpubliek van toen lachen, want wij weten tenslotte hoe groot het genie is geworden in de jaren na dit speelfilmdebuut. Maar de box , waarin vooral veel gerestaureerd vroeg werk is opgenomen, toont toch ook dat de jonge autodidact ten tijde van zijn debuut een zoekende epigoon was. Zowel de twee korte films Der Stadtstreicher (1965) en Das kleine Chaos (1966) als zijn speelfilmdebuut, dat ten tijde van de Berlinale nog Kälter als der Tod (1969) heette, zijn bovenal stijloefeningen waarin Fassbinder zichtbaar dweept met Jean-Luc Godard, de Franse voorman van de nouvelle vague, die een paar jaar eerder met de camera de straat op was gegaan, filmwetten aan zijn laars lapte en oude Hollywoodmisdaadfilms adoreerde. Vage verhalen, lange shots, stoere auto's, gevaarlijke wapens, lege blikken en veel sigaretten. Dat werk. En een overweldigende entree van de actrice die Fassbinder zelf al direct aanmerkte als zijn muze: Hanna Schygulla.

En zo zijn er nog wel wat films (de te trage toneelverfilming Die bittere Tränen der Petra von Kant (1972) bijvoorbeeld) die, hoewel stuk voor stuk interessant als onderdeel van zijn oeuvre, individueel de tand des tijds niet hebben doorstaan. Maar meer dan dat tonen de in totaal tien speelfilms dat Fassbinder na zijn debuut in sneltreinvaart een groot en stijlvast cineast werd. In zijn latere werk fileerde hij de wederopstanding van zijn land in de naoorlogse jaren; daarvan getuigt in deze box alleen de film die hem wereldroem bezorgde, Die Ehe der Maria Braun (1979).

De keuze voor de films is gebaseerd op de beschikbaarheid ervan; de digitale restauratie van Fassbinders oeuvre is een werk in uitvoering, dat de Fassbinder Foundation, beheerd door zijn voormalige levensgezellin en vaste editor Juliane Lorenz, al sinds eind vorige eeuw uitvoert. Het vroege werk is gedaan, nu dus gebundeld en bevat behalve genoemde stijloefeningen ook films die verrassend actueel zijn, met als hoogtepunt Angst essen Seele auf (1973), een hartverscheurend melodrama over de liefde tussen een oudere poetsvrouw en een Marokkaanse immigrant.

Een film ook die vijf jaar na de Berlinale waarop Fassbinder werd uitgefloten, het filmfestival van Cannes plat speelde. In het leven van de 37 jaar oud geworden filmmaker ging alles snel.

The Rainer Werner Fassbinder Collection. Box met 7 blu-rays. 10 speelfilms, interviews, documentaires en een boek (190 pagina's) met essays over alle films. Distributie Arrow Films (Engelse import), Engels ondertiteld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden