AchtergrondHet geheim van de meester

Werkte Johannes Vermeer met een touwtje en spijker in plaats van een camera obscura?

Verrassende inzichten in een nieuw seizoen van Het geheim van de meester, dat dinsdag weer van start gaat.

De eerste aflevering van Het geheim van de meester gaat over Het melkmeisje van Johannes Vermeer.
 Beeld AVROTROS
De eerste aflevering van Het geheim van de meester gaat over Het melkmeisje van Johannes Vermeer.Beeld AVROTROS

Wat is het geheim achter het knappe perspectief in de schilderijen van de 17de-eeuwse meester Johannes Vermeer? Een van de bekendste theorieën luidt dat Vermeer gebruikmaakte van een camera obscura, een gesloten kastje waar door een kleine opening lichtstralen naar binnen vallen die een beeld tevoorschijn toveren van de ruimte en de voorwerpen buiten.

In Het geheim van de meester, dat vanaf morgenavond weer wordt uitgezonden, wordt een andere theorie overtuigend uitgewerkt. Vermeer zou gebruik maken van veel minder spectaculaire hulpmiddelen: een spijker en een touwtje.

Het is een van de vele interessante inzichten uit de eerste aflevering van het nieuwe seizoen van Het geheim van de meester, waarin Vermeers beroemde Het melkmeisje centraal staat. Vermeer-deskundige Jørgen Wadum vertelt in de aflevering hoe hij dit geheim op het spoor kwam. Tijdens het onderzoeken van een gestolen Vermeer ontdekte hij in de verf een gaatje, dat er al moest hebben gezeten toen de verf nog nat was. Hij legde een touwtje langs alle perspectieflijnen in het schilderij. Verrek: alle lijnen kwamen terug bij dat ene gaatje.

Een ontdekkingstocht langs alle aan Vermeer toegeschreven schilderijen volgde. 17 van de 35 doeken bleken ook zo’n perspectiefgaatje te hebben. Waarschijnlijk zette Vermeer op die plek een spijker in het doek, waarna hij vanaf dat punt met een met krijt ingewreven touwtje perspectieflijnen uitzette.

Het internationaal bekroonde tv-programma Het geheim van de meester is een kruising tussen een lesje kunstgeschiedenis en een spannend forensisch onderzoek. In elke aflevering reconstrueert het vierkoppige team van experts een beroemd schilderij. Als rechercheurs die een plaats delict onderzoeken ontleden ze de kunstwerken stap voor stap. Ook in dit nieuwe seizoen levert dat weer boeiende inzichten op over de werkwijze van beroemde kunstenaars.

Materiaaldeskundige Joris Dik, restaurateur Michel van de Laar en wetenschapshistoricus Thijs Hagendijk doen alles om de materialen van de oude of moderne meesters zo nauwkeurig mogelijk na te bootsen. Zo koken ze konijnenbotten om het houten paneel van de Toren van Babel van Pieter Bruegel de Oude mee te prepareren en branden tin en lood om zo het stralende geel van het jasje van Vermeers Het melkmeisje te verkrijgen.

Johannes Vermeer, Het melkmeisje. Rijksmuseum, Amsterdam. Beeld Getty
Johannes Vermeer, Het melkmeisje. Rijksmuseum, Amsterdam.Beeld Getty

Bij hoge uitzondering wijkt het team bewust af van het origineel. Als blijkt dat Sir Lourens Alma Tadema het diepbruin in zijn schilderij Amo te, ama me dankte aan verf waarin de resten van menselijke mummies werden verwerkt, wordt er uiteindelijk gezocht naar een ethischer alternatief.

Kunstschilder Lisa Wiersma neemt vervolgens het penseel ter hand. Aan haar de uitdaging om binnen vijf weken een niet van echt te onderscheiden reconstructie te maken. Blijkt uit röntgenonderzoek dat Vermeer rechts van zijn melkmeisje oorspronkelijk een wasmand schilderde, en die later weer overkwastte? Dan doet Wiersma dit ook. En natuurlijk gaat er ook een spijker in het doek, waarmee ze de lijnen van het raamkozijn en de tafel in het juiste perspectief neerzet. Alles om in het hoofd van de kunstenaar te kruipen en zo dicht mogelijk bij het originele schilderij te komen.

En passant kom je als kijker ook van alles te weten over het leven en de tijd van de kunstenaars. Bijvoorbeeld dat de mysterieuze Vermeer, ook wel bekend als de ‘Sfinx van Delft’, op 43-jarige leeftijd overleed ‘in een staat van razernij’. Binnen anderhalve dag ging hij van gezond naar doodziek, zo beschreef zijn weduwe later. Hij stierf straatarm. ‘Niets te halen’, staat in de overlijdensakte in het Stadsarchief van Delft.

Welke andere geheimen en uitdagingen komen aan bod in de acht afleveringen? V licht vast drie meesterwerken uit.

Rachel Ruysch, Vaas met bloemen (1700) – Aflevering 2
De bloemen die Ruysch hier schilderde hebben hun beste tijd gehad: de tulp begint haar blaadjes te verliezen en de bloemen beginnen te verkleuren. Het raadsel van dit schilderij is niet alleen hoe Ruysch de texturen van die verwelkende bloemen zo levensecht heeft overbracht, maar het team buigt zich ook over de vraag hoe zij het überhaupt voor elkaar kreeg om dit boeket, met bloemen die in verschillende seizoenen bloeien, naar het leven te schilderen. Waarschijnlijk schoot haar vader, de beroemde botanicus Frederik Ruysch, haar te hulp met een 18de-eeuws trucje voor het conserveren van bloemen en planten.

Pieter Bruegel de Oude, De toren van Babel (ca. 1563) – Aflevering 5
‘Het is niet moeilijk te begrijpen hoe het is geschilderd, maar het is zo ontzettend veel’, verzucht schilder Lisa Wiersma voordat ze de grootste uitdaging van dit seizoen aanneemt. Het reconstrueren van Pieter Bruegel de Oude lijkt een onmogelijke klus, met de onmetelijke hoeveelheid details die het schilderij rijk is. Op en rond de toren krioelt het van de bedrijvigheid. De 1033 menselijke figuurtjes van 2 millimeter hoog die op het doek te onderscheiden zijn, de zeilschepen in de haven, de gangen die achter de donkere bogen op de negen dubbele verdiepingen van de toren schuilgaan: alles is tot in het kleinste detail uitgewerkt. Heeft Bruegel het allemaal zelf geschilderd, of schakelde hij net als Wiersma hulp in?

Corneille, Le couple à la maison (1951) - Aflevering 7
Het ziet er zo vanzelfsprekend geschilderd uit, dit huiselijke tafereeltje van Cobra-schilder Corneille. Dat vormt ook gelijk de grootste uitdaging bij het reconstrueren van Le couple à la maison: hoe kopieer je de spontaniteit van een andere schilder? Een van de grote ontdekkingen in deze aflevering is echter dat Corneille lang niet zo intuïtief en spontaan schilderde als altijd werd gedacht. Ter voorbereiding van dit schilderij maakte hij een uitgebreide onderschildering.

Het geheim van de meester, dinsdagavond om 20.25 uur op NPO 2.

Schilderwedstrijd

Wie geïnspireerd is door een van de kunstwerken uit dit seizoen of een van de voorgaande seizoenen, kan zelf het penseel ter hand nemen en meedoen aan de schilderwedstrijd die het programma organiseert. Wellicht een goed excuus om tijdens de avondklokuurtjes eens werk te maken van die lockdownhobby.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden