Werkkamer

Op 5 april 1990 bezocht Willem Frederik Hermans het museum Scryption, in Tilburg. Hij vond er alles prachtig, zoals zijn aantekening in het gastenboek laat zien....

Nu, alweer enkele jaren later, is in dit museum (tegenover het NS-station) naast de braille-typemachine, de dicteermachine van Edison en de negentiende-eeuwse prikklok ook een nagebouwde 'werkkamer van W.F. Hermans' te zien in de vaste opstelling. Pontificaal op het bureau staat de beroemde rode IBM 072, het oermodel waarop hij de laatste twintig jaar van zijn leven heeft gewerkt.

Zoals iedereen die een nieuwe typemachine probeerde, hamerde ook Hermans lukraak wat woorden neer. Een paar exempla hangen naast de werkkamer: 'Nu ga ik een mooi stukje schrijven op deze bijna nieuwe machine. Dit wordt later de schrijfmachine van mijn kleinzoontje EWOUD WILLEM EGBERT. Wat zal hij blij zijn als hij bij opa op bezoek kan gaan en daar op deze kleutige machine een stukje schrijven.' Zou WFH soms kleuterige hebben bedoeld?

Het kan hem niet meer worden gevraagd. Dat geldt ook voor de vraag die in beverig krijt op een antiek schoolbord staat gekalkt: Haalt het handschrift het jaar 2000? Enkele eeuwen geleden nog een onvoorstelbare vraag, zoals blijkt uit de tijdelijke expositie 'Miniaturen en Monnikenwerk - Middeleeuwse manuscripten uit een Brabantse collectie' (tot en met 13 februari). Tientallen schitterend geïllustreerde getijdenboeken en psalters, afkomstig uit het bezit van een anonieme privé-verzamelaar, zijn er te bewonderen. Nooit gerestaureerd; in perfecte staat zijn ze vijf, zes, soms zeven eeuwen doorgekomen. Doordat er geen licht en lucht bij de perkamenten pracht kon komen, is de inhoud fris gebleven.

Je voelt je dan ook een halve inbreker, als je de houten deksels opent en de boeken in geopende staat achter glas ziet liggen. Voor je andere hand ligt er een loep klaar, opdat je geen nuance hoeft te ontgaan van de unica waar de oprechte boekenverzamelaar enigszins beteuterd van raakt: hij die dacht een leuke collectie drukwerkjes te bezitten, ziet hier wat met recht een topstuk heten mag.

De gefortuneerde middeleeuwer die zo'n boek bestelde - dat wil zeggen: niet alleen de inhoud, ook het schrift, het materiaal en de aard der decoraties -, ging hier reeds vanaf de dertiendede eeuw niet meer voor naar een klooster. Anders dan men denkt, werd dit monnikenwerk door ambachtslieden uitgevoerd. 'Ook kloosters en kerken bestelden de boeken die ze nodig hadden gewoon bij deze ateliers', schrijft Anne Margreet W. As-Vijvers in de catalogus (fl. 20,-).

Daarin wordt ook gewezen op een paar fouten in de tentoongestelde getijdenboeken. Wel zo handig, want vanwege de gotische letter die toen gebruikelijk was, komt het bij de manuscripten meer aan op bekijken dan daadwerkelijk begrijpend lezen. Met behulp van de catalogus kom je er achter dat het getijdenboek uit 1491 dat (zo meldt het colofon in zwierig rood) door ene broeder Hugo is gemaakt, een verkeerde decoratie kent. Een mooie koning David staat afgebeeld bij een geheel andere tekst. Geen foutje van broeder Hugo maar van de illustrator, zo'n specialist die wel knap tekent maar niet kan lezen. En in een Zwols getijdenboek uit de vijftiende eeuw wordt op 19 januari van de kalender de heilige Sarijs genoemd, terwijl daar Marijs (Marius) moet staan. Waarschijnlijk hebben de Zwolse broeders het vervelende overschrijfwerk van deze kalender aan scholieren overgelaten. Dan krijg je dit soort grappen.

Het dankwoord in de catalogus opent aldus: 'De verzamelaar hoopt dat u zult genieten van het kijken naar deze handschriften. Zo deelt u in het plezier en genoegen dat hij beleefd aan het verzamelen en bewonderen ervan.' Als een kopiist deze zinnen op het perkament zou hebben vereeuwigd, had hij zeker van de opdrachtgever op zijn lazer gekregen. Allerminst beleefd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden