interview

Werken met afval van afval

Ontwerpster Christien Meindertsma is mateloos geïnteresseerd in de levenscyclus van de materialen waarmee ze werkt. Voor haar nieuwste project ontleedt ze het allerlaatste restje afval. Het deed haar in Teylers Museum belanden.

'Goud uit afval.' Dat was de pakkende kop boven een krantenartikel waaraan ontwerper Christien Meindertsma (1980) twee jaar geleden bleef haken. Ze wist dat huisvuil wordt gesorteerd, waarbij kunststof, metaal en andere herkenbare materialen eruit worden gevist om te worden hergebruikt. Ook wist ze dat het overblijfsel wordt verbrand om energie op te wekken. Nieuw voor haar was dat zelfs de as die op de bodem van de ovens achterblijft - 'het afval van ons afval, zeg maar' - nog allerhande bruikbare materialen bevat. 'Waaronder dus minuscule stukjes goud.'

Schone aarde

Bodemas wordt hoofdzakelijk gebruikt om wegen of grond op te hogen, stevig verpakt in plastic om contact met schone aarde te voorkomen. De precieze samenstelling ervan is immers onzeker. Meindertsma: 'Maar misschien kun je er wel nieuwe producten van maken? Zoals ze in de verwerkingsindustrie zeggen: afval bestaat niet.'

En dus deed ze twee jaar lang materiaalonderzoek in opdracht van designlabel Thomas Eyck. Dat resulteerde uiteindelijk niet in een product, maar in het boek Bottom Ash Observatory dat Meindertsma presenteert op de internationale designbeurs Salone del Mobile in Milaan, die duurt van 14 tot 19 april. 'Ik heb de bodemas, waarvan jaarlijks 1,5 miljoen ton overblijft in Nederland, bestudeerd als een soort stedelijke erts.'

Waardevolste ingrediënte

Als eerste bezocht ze de grootste vuilverbranding ter wereld, die aan de A10 bij Amsterdam. 'Nederland is een van de weinige landen waar afval wordt verbrand. In de VS is zo veel ruimte, daar kieperen ze het gewoon op een hoop.' Ze kreeg één emmer met 25 kilo bodemas mee, het wettelijk voorgeschreven maximum. 'Dat is het overblijfsel van ongeveer 100 kilo huisafval.' Deze bruine drab zeefde ze in twaalf afzonderlijke emmers; van fijn stof tot duimdikke brokken, een gesmolten sleutelbos en zowaar een sporthalter. Deze twaalf emmers werden maandenlang minutieus ontleed met een pincet. 'Ik voelde me soms echt een goudzoeker.'

Wat ze vond waren allerhande stukjes metaal, keramiek, textiel, glas, houtskool en zelfs papiersnippers en dierenbotten. 'Mensen gooien de gekste dingen weg en soms verbrandt niet alles volledig. Het afval blijft slechts een beperkte tijd in een oven.' De waardevolste ingrediënten zijn de niet-magnetische materialen als zink, koper en aluminium. En goud dus.

Spitten

Inspiratie voor haar encyclopedische boek over bodemas zocht Meindertsma in het Teylers Museum in Haarlem, waar ze eindeloos bladerde in prentenboeken van 18de-eeuwse expedities om nieuwe grondstoffen en materialen te ontdekken op afgelegen plekken op aarde. 'Tegenwoordig moeten we juist op lokaal niveau zoeken naar nieuwe toepassingen van bestaande materialen. Of beter nog: van afval. Dat was ook de reden om dit boek te maken.' Ze bekeek eeuwenoude reisverslagen van beroemde ontdekkingsreizigers als James Cook, maar ook reusachtige boeken met uitklaptekeningen van een microscopische ontleding van een tor. Met fotograaf Mathijs Labadie zocht ze naar een manier om het materiaal net zo te tonen als de waardevolle mineralen in de boeken van Teylers Museum, wat resulteerde in een 160 pagina's dik fotoboek, aangevuld met teksten en uitklaptekeningen.

Na maanden spitten kon ze in het verbrande afval materialen als glas, plastic en roestvrij staal onderscheiden. Voor de determinatie van ondefinieerbare brokjes was ze aangewezen op gespecialiseerde bedrijven die met röntgen de precieze samenstelling van metaal vaststellen of een chemische analyse maken van een samengesmolten klont. 'Er kunnen tenslotte schadelijke stoffen tussen zitten.' In bodemas zouden zelfs alle scheikundige elementen zijn terug te vinden, zo werd haar verteld bij een van de zeven verwerkingsbedrijven waarmee ze samenwerkte. 'Dat vond ik een mooi idee: alle elementen van de wereld in een emmertje bodemas.' De uitvergrote foto's van sommige brokjes doen denken aan kometen en andere ruimtelichamen. 'Ook daarom heet het boek een 'observatory', Engels voor een sterrenwacht. Wij hebben als een telescoop ingezoomd op bodemas.'

Meindertsma

Onderzoeker

Christien Meindertsma studeerde in 2003 af aan de Design Academy Eindhoven met een trui die was gebreid van wol van precies één schaap; er zat een paspoort bij met daarop ras, naam en leefomgeving. Met haar onderzoekende ontwerpen neemt Meindertsma de moderne consumptiemaatschappij onder de loep. Zo maakte ze in 2008 het boek Pig 05049, waarin ze tot in detail vastlegde in welke 187 producten de delen van een varken terechtkomen na de slacht.

Zilver

Ze beperkte zich tot een zuivere registratie van de bruikbare grondstoffen in bodemas. 'Archeologie van ons huisafval', noemt ze haar onderzoek. Bodemas bestaat tenslotte hoofdzakelijk uit dezelfde materialen als eeuwenoude archeologische opgravingen: metaal, keramiek en glas. 'Alleen zal dat in de toekomst waarschijnlijk niet meer worden opgegraven, omdat we het eindeloos zullen hergebruiken.'

De bruikbare materialen die Meindertsma in de bodemas vond zijn lood, zink en aluminium, waarvan ze overzichtelijke blokken goot. Van de keramiek en ondefinieerbare smeltklonten maakte ze een cilinder van beton. De overige materialen, die eigenlijk verbrand hadden moeten zijn, zoals plastic, papier en planten, verwerkte ze tot een vel papier dat is afgebeeld op het omslag van het boek. Alleen goud heeft ze niet gevonden in haar emmer met 25 kilo bodemas. 'Een speldenknop aan zilver, dat is het waardevolste.'

Bottom Ash Observatory. Christien Meindertsma & Mathijs Labadie (fotografie). Uitgever Thomas Eijck, prijs: 79 euro. Presentatie op designbeurs Salone del Mobile in Milaan (14-19/4).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden