Review

Werk van 'hemels talent' Agricola eindelijk vertaald

Eeuwen na zijn dood is het werk van Rudolf Agricola eindelijk in het Nederlands verschenen. In zijn tijd was de Groningse humanist Agricola beroemder dan Erasmus, die zijn voorganger zag als een 'goddelijk' man.

Portret van Rudolf Agricola (1443-1485), door Lucas Cranach de Oude. Beeld
Portret van Rudolf Agricola (1443-1485), door Lucas Cranach de Oude.Beeld

'Als ik zou zeggen, beste Plinius, (om daarmee op jouw brief te antwoorden) dat ik je liefheb, dan komt het me voor dat ik een volstrekt koud en leeg woord gebruik voor wat ik bedoel. Niet omdat dit woord op zichzelf te weinig zegt. Wat kunnen wij immers meer zeggen dan: jij bent degene met wie ik alle dagen en nachten op de meest innige wijze verbonden zou willen samenleven, aan wie ik al mijn plannen zou durven toevertrouwen en die ik in de intiemste kamers van mijn ziel zou durven toelaten als getuige van al mijn gedachten en aangelegenheden.'

Was geschreven: Rudolf Agricola, Ferrara, 10 januari 1476, aan zijn vriend Johann von Plieningen.

Het heeft even geduurd voor de brieven van Rudolf Agricola in het Nederlands waren te lezen - een eeuw of vijfeneenhalf - maar nu ligt het er toch maar mooi: Rudolf Agricola - Brieven, levens en lof, vertaald, bezorgd en ingeleid door Fokke Akkerman en Adrie van der Laan. Terwijl Rudolf Agricola in 1443 gewoon in het Groningse Baflo ter wereld kwam als Roelof Huisman, zoon van ongetrouwde ouders (zijn vader was abt van een klooster en een huwelijk lag ingewikkeld). Maar de jonge Roelof ging op zijn 11de studeren in het Duitse Erfurt, reisde de jaren erna heel Europa door - leergierige types spraken in de 15de eeuw net zo gemakkelijk met elkaar af in Ferrara als in Heidelberg of Münster - en schreef in het Latijn.

Slechts drie Nederlandse woorden zijn er van hem overgeleverd, de eerste woorden uit een vers dat hij maakte voor ene 'Ana' met wie hij een verhouding had en die hij zijn furie noemde: 'As ic ghedenck'. Het bestaan ervan is alleen bekend omdat zijn vriend Goswinus van Halen ze in een 'vita' - een soort minibiografie, doorgaans nogal bewonderend - citeert, het vers zelf is weg.

Rudolf Agricola (non-fictie) Brieven, levens en lof Van Petrarca tot Erasmus. Vertaald, bezorgd en ingeleid door Fokke Akkerman en Adrie van der Laan. Wereldbibliotheek; 383 pagina’s; €49,99.

null Beeld
Beeld

Superster

Roem is raar spul. Je kunt in je eigen tijd een superster zijn en eeuwen later eindigen in de goot van de anonimiteit. Zo is het met Agricola gegaan. In de 15de en 16de eeuw werd hij algemeen gezien als boegbeeld van het beginnende humanisme ten noorden van de Alpen, een erudiet en belangrijk geleerde, belangrijker zelfs dan Erasmus die een paar decennia na hem werd geboren. Een echte uomo universalis was hij: filosoof en filoloog, componist, organist en orgelbouwer - hij ontwierp het orgel voor de Groningse Martinikerk - redenaar en vertaler (volgens Wikipedia was hij ook een fenomenaal bokser, maar daarover verstrekt het nu verschenen boek helaas geen nadere details). 'Erasmus heeft Agricola als zijn voorganger, ja als zijn held gezien', schrijft Fokke Akkerman in de inleiding.

Maar naar Agricola zijn geen mooie bruggen en universiteiten vernoemd, alleen hier en daar een straat, zoals in Groningen waar ze zijn naam een beetje slepend en met de klemtoon op de o uitspreken: Agricóla, alsof Agri het slimme broertje is van Coca en Pepsi. Waar Erasmus een omvangrijk oeuvre naliet, is van Agricola, die als jonge veertiger stierf, niet veel bewaard gebleven: naast zijn hoofdwerk De inventione dialectica over de argumentatieleer en wat losse teksten hebben slechts 55 brieven de tijd overleefd - van en aan Erasmus hebben we er een paar duizend.

Congres

Rond 1980 besloot een groepje Groningse wetenschappers dat het te gek was dat aan een Groninger die zo beroemd was geweest nog nooit een congres was gewijd. Dat congres kwam er in 1985 alsnog, 500 jaar na Agricola's dood, toen al met latinist Fokke Akkerman als drijvende kracht. Akkerman vertaalde Agricola's brieven uit het Latijn in het Engels, alsook de vita die Agricola over Petrarca schreef, plus zes vitae die eerder genoemde vrienden als Goswinus van Halen en Johann von Plieningen aan Agricola wijdden.

In de Nederlandse vertaling van deze brieven en vitae die deze week is verschenen, zijn ook citaten van Erasmus opgenomen die aan het werk van Agricola refereren. Ze hebben elkaar één keer ontmoet, in Deventer, maar de indruk die Agricola op de toen 12-jarige Erasmus achterliet moet onvergetelijk zijn geweest. Zoals Erasmus in 1514 aan een boekdrukker in Straatsburg schreef die van plan was Agricola's teksten uit te geven: 'Op het studiewerk van Rudolf Agricola, een werkelijk goddelijk man, wachten we allang; elke keer als ik zijn geschriften lees, aanbid, ja kus ik dat heilige, hemelse talent.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden