Werd Syriza slachtoffer van framing in de media?

Voor veel media is Syriza radicaal-links. Niet onlogisch, de partij noemt zichzelf zo en wil een drastisch andere koers. Alleen: zo lijkt 'tegen het Europese establishment' synoniem met radicaal.

Beeld Rein Janssen

De dag na de verkiezingswinst van het Griekse Syriza besloot de NOS de partij niet meer radicaal te noemen. Veel andere media gingen hier wel mee door. Elsevier noemde de partij extreem-links, de NRC vindt de partij een van de 'ordeverstoorders in Europa' en de Volkskrant kopte dat de 'populisten' hun kans roken. Waarom kiest een krant of omroep voor zo'n term? Wat betekenen radicaal of extreem? Verdedigen media zo niet te veel de status quo?

De partijleider van grote winnaar Syriza zit bijna dagelijks in het vliegtuig om met 'Europa' in gesprek te gaan. Woensdag ontmoette hij in Brussel voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie, waarna hij doorreisde naar Parijs, Frankfurt en Berlijn. Inmiddels is Alexis Tsipras terug in Griekenland om zijn centrale boodschap te herhalen: Griekenland en de EU moeten een totaal andere koers gaan varen. Het strenge bezuinigingsregime dat 'Brussel' oplegde aan de Grieken staat opnieuw ter discussie en Syriza lijkt niet alleen te staan in zijn opvatting. Kranten, actualiteitenprogramma's en journaals halen veelvuldig andere partijen aan ter vergelijking, het Spaanse Podemos voorop. Podemos en ook partijen als het Britse UKIP en het Franse Front National reageerden opgetogen op de zege van Syriza.

Alexis Tsipras (40) ..

.. sloot zich als 14-jarige scholier aan bij de Communistische Jeugd van Griekenland. In 2009 werd hij partijleider van Syriza en sinds 26 januari is hij premier van Griekenland. Vorig jaar was hij een van de tegenkandidaten van Jean-Claude Juncker voor het voorzitterschap van de Europese Commissie.

Wereldbeeld

Over een ding lijken alle media het eens: Syriza is een radicaal-linkse partij. Alle grote kranten in Nederland beschrijven de partij van Tsipras als radicaal en de NOS opent aanvankelijk zo ook het Journaal. Al snel volgen kritische reacties in opiniestukken, columns, op Twitter en in ingezonden brieven. 'Door Syriza te koppelen aan 'extreem' en 'radicaal' worden Tsipras en zijn kiezers buiten de verlichte Europese orde van 'verstandige mensen' geplaatst', schrijft bijvoorbeeld financieel geograaf Ewald Engelen in De Groene Amsterdammer. Margriet Kraamwinkel van vakbond FNV en hoogleraar Thomas Spijkerboer zijn het roerend met hem eens. 'Kennelijk zijn we zo bevangen door het neoliberale wereldbeeld, dat iets wat op ouderwetse sociaal-democratie lijkt al voor extreem en radicaal doorgaat.' De media wordt verweten dat zij te veel berichten met een 'neoliberale' bril op.

Extreem

'We hebben toch besloten Syriza links te noemen en radicaal weg te laten', vertelt Dick Jansen, chef buitenland van de NOS. Tot en met de verkiezingsdag op 25 januari lazen de nieuwslezers nog 'radicaal-links' van de autocue, 'maar we vinden dat radicaal eerder hoort bij gewelddadige groeperingen.' Hij noemt de Rote Armee Fraktion uit Duitsland, een links-extremistische terreurorganisatie. Al voor de verkiezingen was er op de buitenlandredactie van de NOS discussie over het gebruik van radicaal. In eerste instantie werd het woord wel gebruikt, omdat de vertaling van Syriza 'coalitie van het radicale links' is. De wijziging door de NOS is in elk geval opvallend, want de omroep is het enige grote Nederlandse medium dat bij nader inzien stopt met het woord radicaal. 'Wat andere media doen is aan hen. De NOS wil in elk geval niet meedoen aan framing.'

Die andere media associëren radicaal niet met gewelddadig. 'Wanneer je zou spreken over extreem ligt dat anders', vindt Frans Boogaard van de Haagse redactie van het AD. 'Tussen radicaal en extreem zit voor mij een verschil', zegt ook Martin Visser van De Telegraaf. 'Extreem associeer ik sowieso meer met rechts, maar ik vind het ook verder gaan.'

Visser zegt radicaal vooral te gebruiken om voor Nederlanders duidelijk te maken dat het hier om iets anders gaat dan een linkse partij zoals wij die hier kennen. 'Syriza is een stuk linkser dan de PvdA en zelfs een tikkeltje linkser dan de SP.' Is de SP dan ook al radicaal? 'Als de SP hier een absolute meerderheid zou halen en het SP-programma zou worden gerealiseerd, dan vinden we dat allemaal radicaal, puur omdat de SP een totaal andere koers voorstaat dan wat op dit moment gangbaar is.' Radicaal heeft voor Visser geen negatieve lading. 'Door radicaal te gebruiken positioneer ik de partij in het politieke spectrum. Dat betekent niet dat ik Syriza zou willen afserveren.'

Beeld Rein Janssen

Opblazen

René Moerland, die voor NRC Handelsblad over Syriza schreef, deelt die opvatting van zijn collega's. Wel schaarde Moerland Syriza onder de 'ordeverstoorders' in Europa. De NRC publiceerde een serie artikelen over Europese partijen onder dat uithangbord. Naast Syriza zouden onder andere het Front National, UKIP, Podemos, de Italiaanse Vijfsterrenbeweging en de PVV bij deze ordeverstoorders horen. Onterecht, schreef De Groene Amsterdammer deze week, want: 'Terwijl Geert Wilders cum suis de EU willen opblazen en dromen van een terugkeer naar de natiestaat, bepleiten de leiders van Syriza en Podemos een ander, sociaal Europa.'

De Volkskrant kopte 'Populisten ruiken hun kans' om een groot stuk aan te kondigen over de opkomst van partijen die in meer of mindere mate Europa in een andere richting willen duwen. Bert Lanting, de auteur, gebruikte de term populistisch om aan te geven wat deze partijen met elkaar gemeen hebben. 'Al die partijen hebben dezelfde vijand, namelijk de elite waar ze tegen ageren. Het gejuich waarmee de winst van Syriza door dergelijke partijen werd ontvangen, is tekenend voor de sterke binding die ze voelen op dat ene punt. Het zijn allemaal partijen die zich uit naam van het volk tegen het Europese establishment keren.'

Toch blijft de vraag staan of het juist is om op basis van dit enkele gemeenschappelijke kenmerk deze partijen samen te groeperen. Zo reageert Wilders niet opgetogen op de winst van Syriza, hij wil er vooral mee aantonen dat Nederland zijn miljardensteun niet terugkrijgt en dat de Grieken gauw de euro uit moeten. Lanting vindt dat de verschillen wel duidelijk worden gemaakt in de krant. 'Het feit dat deze partijen zo verschillend zijn, maar bijna allemaal verheugd zijn over de winst van Syriza, maakt het juist zo interessant.' Ook Moerland zegt dat het uitdrukkelijk niet zijn bedoeling is om de partijen over een kam te scheren, 'maar ze hebben gemeen dat ze de gevestigde orde uitdagen'.

Enorme verschillen met het zittende establishment in eigen land en met de EU dus, dat hebben de partijen gemeen. Daartegen zetten ze zich af. Maar waarom zijn het dan niet gewoon oppositiepartijen met alternatieve ideeën? Waar eindigt oppositie en begint populisme? En is de gevestigde orde dan per definitie niet-populistisch?

Beeld Rein Janssen

Status quo

Zelf hebben de media niet het gevoel de status quo te verdedigen of de alternatieven te veroordelen. Visser, Moerland, Boogaard en Lanting zeggen allen niet deze bedoeling te hebben. 'Wat lezers concluderen, zegt ook iets over hun positie', aldus Moerland.

Media zijn nu eenmaal genoodzaakt keuzes te maken en ze kiezen altijd, bewust of onbewust, een bepaald perspectief. 'De kritiek is lastig te beoordelen. Eigenlijk reduceren veel critici de gevestigde partijen ook tot een frame, door ze te bestempelen als neoliberaal. Het zou logischer zijn als mensen die zich goed kunnen vinden in uitdagers van de gevestigde orde op dit moment, radicaal als iets positiefs zien. Het betekent tenslotte dat je een totaal andere richting op wilt. Bovendien vind ik dat je wel enige waarde mag hechten aan de bewoordingen die dat soort partijen zelf gebruiken', besluit Moerland. De vertaling van Syriza is coalitie van het radicale links. 'Dat moet je niet kritiekloos overnemen, maar ze zien zichzelf graag als radicaal en revolutionair.'

De woordvoerder van partijleider Tsipras, net geland in Brussel op het moment van bellen, bevestigt dit. 'Syriza wil radicale verandering.' Maar van populisme, ultra- en extreem-links moet de partij niets weten. Al zijn politieke partijen nu ook niet bepaald de meest onafhankelijke jury als de berichtgeving over henzelf moet worden beoordeeld.

Beeld Rein Janssen

Etiket: doorgaans radicaal, soms populistisch

'De verkiezingen in Griekenland worden door de rest van Europa met argusogen gevolgd', liet Herman van der Zandt ons weten in het Achtuurjournaal op de verkiezingsdag. Wantrouwend keek de Europese elite naar de mogelijke winst van Syriza. Hoe berichtten buitenlandse media over de partij? De grootste kranten in Frankrijk, Spanje en Italië, landen die net als Griekenland niet razend enthousiast zijn over de strenge bezuinigingsregels van de EU, noemen de partij radicaal-links. Voor Griekenland zelf geldt hetzelfde, slechts enkele centrum-rechtse critici noemen de partij populistisch. Het grote Britse weekblad The Economist kiest als een van de weinige media wel voor 'populisten'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden