Welke literaire werken vormden de babyboomgeneratie?

Ronald Havenaar schetst het humeur van de babyboomgeneratie aan de hand van de literaire werken die hen vormden. Blijft voor Aleid Truijens zeker één vraag knagen: waarom lazen die frisse rebelse kinders zulke oude cynische mannen?

Een deel van het hippiepubliek tijdens het Holland Pop Festival van 1970 in Kralingen. Beeld null
Een deel van het hippiepubliek tijdens het Holland Pop Festival van 1970 in Kralingen.

Het is een feest der herkenning, het plankje favorieten van de babyboomer. Misschien ben ik (59) er net niet een, maar tussen de romans en verhalenbundels die Ronald Havenaar in zijn Babyboomboek noemt (in een overzicht van 36 fictie- en nonfictie-titels), herken ik mijn lievelingen, de boeken van Reve, Hermans, Wolkers, Campert. F.B. Hotz, A.F. Th. van der Heijden, Geerten Meijsing. Allemaal mannen, ja. En op de laatste twee na beslist geen mensen van 'mijn' generatie.

Ik heb me vaak afgevraagd: waarom liep ik, als hip, rebels, links en feministisch meisje indertijd dwepend weg met boeken van mannen die mijn vader hadden kunnen zijn? Mannen die behoorlijk rechts, cynisch en seksistisch uit de hoek konden komen, ook dat nog. Havenaar hielp me niet om die vraag te beantwoorden. Ook niet in bredere zin: hoe komt het toch dat de babyboomers massaal de boeken lazen van de vorige generatie, die tijdens de Tweede Wereldoorlog volwassenen werd?

Deze generatie schrijvers (Campert, Lucebert, Reve, Mulisch) begon al te publiceren toen ze nog adolescenten waren. Waarom duurde het zo lang voordat de babyboomers zélf van zich lieten horen? Hadden ze het te druk met geestverruimende middelen, met 'liever revolutie', 'Johnson moordenaar', met Marcuse en Heidegger, om proza te schrijven? Er zijn uitzonderingen, zoals Mensje van Keulen (Havenaars noemt haar niet).

Bijtende satire

Pas eind jaren zeventig manifesteert zich een groepje getalenteerde babyboomers: Van der Heijden en Geerten Meijsing , maar ook Oek de Jong, Doeschka Meijsing, Nicolaas Matsier en Frans Kellendonk. Havenaar negeert hen, terwijl de ideeënroman Mystiek Lichaam (1986) van de jonggestorven Kellendonk toch de meest bijtende satire is die de babyboomers hebben voortgebracht, en een van de weinige romans die na die van Hermans en Reve ophef veroorzaakten. Was Havenaar toen, net als veel manlijke generatiegenoten, opgehouden met romans lezen?

Je kunt altijd zeuren over de keuze van titels, maar de 36 van Havenaar zijn niet zomaar een persoonlijke keuze. Volgens hem zijn het de boeken die een generatie, althans het goed opgeleide deel ervan, hielpen een wereldbeeld te vormen. Dan is het toch raar dat Havenaar slechts vier vrouwen van belang achtte: Fritzi Harmsen ten Beek, Andreas Burnier, Renate Rubinstein en Joke Kool-Smit. Ik denk dat Oeroeg, van Hella Haasse, door vrijwel alle babyboomers gelezen, meer invloed heeft gehad op ons collectieve denken, over 'ons Indië' in dit geval, dan Prognostica van Fred Polak.

Boekomslag van Mystiek lichaam van Frans Kellendonk. Beeld null
Boekomslag van Mystiek lichaam van Frans Kellendonk.

Trouwhartig

Havenaar geeft van alle 36 boeken trouwhartig een lang leesverslag, stukken die de kern van het boek vormen. Het zijn schoolse, degelijke, objectieve verslagen (op die van Jeroen Brouwers en Jan Foudraine na, de twee beste), waarin hij helaas niet handboek-achtige frasen weet te vermijden als 'laat de allerkwetsbaarste eigenschappen van de menselijke realiteit zien', of 'de existentiële angst krijgt metafysische proporties'.

In de verslagen van romans legt Havenaar nauwelijks verband met de tijdgeest, in de stukken over non-fictie lukt dat beter. Begrijpelijk: Abram de Swaan, J.B. Charles en Anton Constandse becommentarieerden hun tijd, en de boeken van Presser en De Jong hielpen bij de genezing van wat nog steeds een open wond was: de ontluisterende oorlog, de moord op de joden.

Weinig oog

Het lastige aan Havenaars stukken over literatuur is dat hij romans en non-fictie vrijwel gelijkschakelt: ze doen verslag van de wereld. Voor wat literatuur juist tot literatuur maakt - omkering, uitvergroting, spot, hoon, walging, bewuste blikvernauwing, onbetrouwbare vertellers - heeft hij als historicus weinig oog. Doordat alleen de inhoud lijkt te tellen, en niet de literaire kwaliteit, kan de misvatting ontstaan dat een onleesbaar boek, Liefde, van een marginale figuur, Simon Vinkenoog, belangwekkend is en typerend voor de wereld van de babyboomers.

Literaire schrijvers hebben de neiging zich tégen de tijdgeest te keren: in een tijd van ontkerkelijking werd Reve katholiek; omringd door arbeideristische intellectuelen poseerde Geerten Meijsing als dandy en estheet; terwijl vrijwel iedereen links was, werd Hermans almaar rechtser; toen 'elitair' een scheldwoord was, schreef Komrij schaamteloos elitair; de ik-figuren van Cremer en Wolkers, bronstige kunstenaarsbeesten die vrouwen hun hol in slepen, worden beslist niet getemperd door het feminisme.

Boekomslag van Ik Jan Cremer. Beeld null
Boekomslag van Ik Jan Cremer.

Weinig overtuigend

De tegendraadsheid, de vrijmoedigheid, de onbenepen, eigenzinnige stijl van deze schrijvers, die waren aantrekkelijk en pasten wél bij de tijd. Jongeren lieten zich graag geselen door briljante geesten met een totaal ander wereldbeeld. Dat zegt iets over hen, maar wat? Concluderen dat deze generatie, door al die tegenstrijdige leeservaringen 'stuurloos' is, vind ik weinig overtuigend.

Havenaar is op zijn best in zijn persoonlijke, essayistische stukken, tussen de leesverslagen in. Helaas zijn die erg kort. Het is jammer dat hij zijn leeservaring in dit boek niet direct koppelt aan zijn leven. Hij vertelt nu af en toe iets over zichzelf, een gretig lezende jongen in een gezin waarin weinig werd gelezen en gediscussieerd. Hij hoorde tot de eerste generatie die ging studeren en een sprong maakte op de sociale ladder, de eerste generatie die niet jong gesetteld was, maar experimenteerde met de vrije liefde. Wat droegen boeken daaraan bij? Dáárover had ik meer willen lezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden