Welk een waagstuk is een brief

Mysterieus, als een bloembol in de grond

Enkele dagen na 14 november 1882 ontving de tweeënvijftigjarige Maria Whitney, een vrouw uit de vriendenkring van de dichteres Emily Dickinson, dit briefje:

"Lieve Vriendin,

Onze moeder is gestopt.

Ik ben er zeker van dat u bij ons bent, terwijl wij haar dierbare vorm door de Wildernis dragen. Emily"

Het moet het ongewoonste overlijdensbericht aller tijden zijn, alleen al om de hardheid van de eerste regel en dichterlijke, begeesterde (letterlijk) gedachte van de tweede. Maar natuurlijk ook om dat "gestopt" en dat heel mooie: "dierbare vorm", waarachter zich een heel denken over de dood ophoudt.

Hoe de ontvanger reageerde, zullen we nooit weten, na de dood van Emily, nog geen vier jaar later, heeft een zus van haar alle door Emily ontvangen brieven, vernietigd. De brieven van de 'anderen' zouden een goede vergelijking mogelijk maken. Ik veronderstel dat de innigheid van de brieven van de correspondenten gelijk is. Dat bij Emily's briefschrijvers de conventionaliteit groot is geweest, is zeker: conventionaliteit was conventie! Dat de corrrespondentie er een binnen een kleine kring was, wijzen Emily's eigen brieven - er zijn er duizend bewaard - duidelijk uit. Veel mededelingen betreffen familieaangelegenheden; de vroege dood van velen kleurt de taal grijs. Brieven zijn ook vormen van medeleven en dat nog tijden na de dood van een familielid of vriend. Het geciteerde doodsbericht van Emily's moeder moet, al was de ontvanger natuurlijk veel ongewone taal van Emily gewend, heel hard zijn aangekomen en ook vervreemding hebben opgewekt. Maar de lerares die de ontvanger was, moet door het tweede deel ook gelukkig verbluft zijn: wat er staat, laat zich meteen visualiseren: daar trekt een eenzame stoet door een verlaten landschap.

Naarmate de dichteres ouder wordt, worden de brieven indringender, beeldender, filosofischer, dichter van taal ook (dicht als de gedichten). 'Indringend' is een van de beste karakteristieken: de briefschrijfster peilt je ziel, zelden zal iemand haar correspondenten dichter zijn genaderd en dat - dat is adel - zonder enigszins indiscreet te worden. De ziel peilen is maar één functie. Een andere is de ontvanger gelukkig te maken met schitterende observaties, dichterlijke toonstukken, superieure taal van troost en dat met name in de beschrijving van de natuur, vooral van de vogels (het is haast onvermijdelijk haar brieven niet te zien als vogels losgelaten uit haar eenzaamheid en isolatie).Een brief als deze - wie kent het geluk zoiets te hebben ontvangen:

'Lente, en geen enkele bluebird, maar ik heb een Kraai gezien' in zijn lichaam op het hout, prima facie bijna. Ze houden van dergelijke verboden bomen -

Een verouderde Boom

Wordt gekoesterd door de Kraai

Omdat het jongere loof nu niet deftig staat

Voor eerbiedwaardige vogels

Wier Verenigingswapen Het verste consulaat van Vergetelheid

Zo sieren

En na dit gedicht,dat zich haast natuurlijk uit de brief ontvouwt, gaat die brief gewoon door, tenminste, als je van gewoon wilt spreken. Gedichten komen steeds meer in de brieven te voorschijn, die 'verdichting' is niet zonder gevolgen voor de briefstijl. Die wordt ook hechter, lange alinea's worden zeldzamer, de vaak losstaande zinnen krijgen een aforistisch karakter.

Emily Dickinson is van de brief in de literatuur terecht gekomen! Ze heeft in feite door haar superieure eigenzinnigheid de briefcultuur opengebroken. O, wat zou ik toch graag antwoorden op de latere brieven lezen.

Vaak stemt zij de toon van debrief af op de geadresseerde: ze kan heel mooi voor kinderen schrijven. De meest doorwrochte, de meest literaire brieven ook zijn die aan Thomas Higginson (1823-1911, hij zou de dichteres vele jaren overleven). In april 1862 vraagt de verborgen dichteres in een brief om zijn oordeel over haar werk. Hij herkent grootheid, Men kan zeggen dat hij de unieke grootheid niet herkende, maar de gedichten moesten ook nog gaan

groeien. Higginson werd Emily's Meester en haar meester wil ze in geen enkele brief beschamen.

De hier gesuggereerde ernst van de brieven kan de humor doen vergeten. Zeker waar het de religie betreft balanceert zij tussen ernst en lichte spot, maar misschien is de laatste wel voor haar de uitdrukking van haar ernst. Zij is nooit onder de grauwsluier van het toenmalige Amerikaanse protestantisme uit gekomen Dit briefje kreeg een zekere F.B. Sanborn:

'Dank U mijn heer Sanborn. Ik ben blij dat de Boeken er zijn. Ze zijn beter dan de Hemel, want die is onvermijdelijk, terwijl men deze kan mislopen. Als er iets in mij is dat u zou aanvaarden, zou ik erg trots zijn, hoewel, wie Shakespeare heeft gevonden die heeft zijn Toekomst reeds gehad.'

Spot - het eerste deel - en speelsheid (soms even grandioos als in haar gedichten) zijn talrijk. Vernuft en geestrijkheid ook. Lees wat ze aan het begin van een brief uit 1883 schrijft:

'Is een Afwezige vriend niet even mysterieus als een bloembol in de grond, en is de bloembol niet de bloeiendste bloemenvorm? Hij moet de Bijbel verrukt hebben afgaande op zijn uitverkiezing. 'De leliën des velds.' '

Bert Keizer, arts en schrijver, koos uit de brieven ongeveer een derde voor vertaling. Welk een waagstuk is een brief is de titel van de bloemlezing die met grote zorgvuldigheid vertaald is, een lang niet gemakkelijke opgave, want Emily laat de grammatica nogal eens in de steek ( soms bereikt ze daarmee een uiterste concentratie, een dubbelzinnigheid ook), De titel is een betje plechtstatig en te programmatisch. Ik had de eerste meesterlijke zin uit een brief van omstreeks 1858 gebruikt; ' Het spijt me dat u kwam, omdat u wegging.' Voor al het overige, ook de biografische inleiding, het diepste respect. Wij hebben nu een bloemlezing van twee delen van de gedichten en dit ene van de brieven. Vroeger stond ze een enkele keer, nu geregeld aan de horizon en staart ons aan. Ze spreekt de woorden van het eeuwig leven. En dood.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden