Weken wachten op hét moment: wanneer de zee kookt, kan Blue Planet 2 gefilmd worden

Een interview met producer Mark Brownlow

Soms is het weken wachten op niets, maar als een uniek shot dan eindelijk toch gemaakt kan worden, is de crew van Blue Planet euforisch, vertelt producer Mark Brownlow.

Still uit Blue Planet 2 van de groene zeeschildpad, een beschermde diersoort. Foto Jason Isley Stills from Blue Planet

Mark Brownlow zat een week te wachten, zo'n veertig kilometer voor de kust van Costa Rica, tot de zee ging koken. Van lokale vissers had de producer van BBC's Blue Planet 2 gehoord van het fenomeen. Niet dat het water daadwerkelijk gaat borrelen van de hoge temperaturen, nee, het gaat om grote scholen roofvissen die nog grotere scholen lantaarnvissen aanvallen, als ze één keer per jaar naar het oppervlak komen om te paaien. Dit gebeurt op zo'n grote schaal, hoorde Brownlow, dat het lijkt alsof de zee het kookpunt heeft bereikt.

Goed verhaal, dacht hij. Laten we het verschijnsel filmen voor de opvolger van Blue Planet, de grootse natuurserie van de BBC uit 2001 over de oceanen.

Dat bleek nog niet zo makkelijk. Een eerdere expeditie naar Noordoost-Australië, bij het Great Barrier Reef, was mislukt. Drie weken lag de vloot van Blue Planet voor anker voor de kust van Cairns, precies in de periode die vissers hadden beschreven. Maar er gebeurde niets. Later bleek dat El Niño, het natuurverschijnsel waarbij de oceanen rond de evenaar opwarmen en het weer in de rest van de wereld wordt beïnvloed, dat jaar bijzonder sterk was en de plannen had gedwarsboomd. Door het warme water werd er niet gepaaid.

Foto Jason Isley Stills from Blue Planet

Achttien maanden later bevond het team van Brownlow zich aan de andere kant van de wereld. De cameramannen, wetenschappers en producers waren gestationeerd op een groot schip met een helidek. In de helikopter verkende het team honderden kilometers oceaan. Brownlow wist dat ze op zoek moesten naar grote scholen spinnerdolfijnen, die de weg zouden wijzen. Op de zevende dag werden de dolfijnen gevonden, die het team rechtstreeks naar de lantaarnvissen leidden. Van onder duwden de dolfijnen de lantaarnvissen naar het oppervlak. Op dat moment doken tonijnen in groten getale op hun prooi.

Schuimvlokken spatten van het borrelende water af. Brownlow zag eindelijk wat hem door de vissers beschreven was: de zee kookte.

Foto Jason Isley Stills from Blue Planet

Vanaf morgen zendt de EO de zeven afleveringen van Blue Planet 2 uit op NPO 1. De cijfers spreken boekdelen over hoe gigantisch deze productie is. In totaal werd er vier jaar onderzoek gedaan, gefilmd en gemonteerd. Tijdens 125 expedities in 39 landen werd 6.000 uur aan onderwaterbeelden geschoten. Brownlow stuurde een vast team van 24 redacteuren aan, maar in totaal hebben meer dan duizend mensen meegewerkt aan de serie - van duikers tot editors. In het Ketelhuis in Amsterdam vertelt hij over het project.

Mark Brownlow

Hoe reageerde de crew op de kokende zee?

'Dat zijn zeer intense en spannende momenten. Je hebt zo lang gewacht, er is al zo veel geld uitgegeven en dan is het moment eindelijk daar. Je hebt maar één kans. De druk is dus groot om geen fouten te maken. Je bent pas blij als alles mooi is vastgelegd. Als dat eenmaal gelukt is, is de crew euforisch. Mensen vallen elkaar in de armen. Er wordt feest gevierd. Dat mag ook wel als je het moeilijkste shot van de hele productie binnen hebt.'

Doet u weleens zo veel moeite voor een shot dat mislukt?

Brownlow valt voor het eerst even stil en antwoordt dan kortaf: 'Ja.'

Wat heeft u niet kunnen vastleggen wat op uw wensenlijstje stond?

Hij antwoordt ontwijkend: 'Het moeilijkste van deze baan is het psychologische spelletje. Je moet ontzettend veel geduld en doorzettingsvermogen hebben. Als je plan mislukt, heb je het equivalent bereikt van een grote berg contant geld in de fik steken. Dat idee is zeer stressvol. Hou vol, zeg ik vaak tegen mijn team.'

Kunt u toch één voorbeeld noemen van iets wat niet lukte?

'Pas 10 procent van de oceanen is door de mens verkend. Er is de zogenoemde kolossale inktvis, die wel 14 meter groot kan worden en nog nooit levend is gefilmd, maar wel dood in vissersnetten is terechtgekomen. Die hebben we gezocht in de diepzee bij Antarctica, maar niet gevonden.'

Juist nu is het tijd voor een tweede reeks van Blue Planet, zegt Brownlow, omdat de oceanen zich op een kantelpunt bevinden. 'Er vinden grote veranderingen plaats, onder meer door klimaatverandering en vervuiling. We uiten in de serie onze bezorgdheid daarover, maar bieden ook hoop. We belichten inspirerende mensen die oplossingen aandragen, bijvoorbeeld voor de plastic soep in de oceaan.'

Foto Still from Blue Planet

Het is niet aan de BBC om campagne te voeren, vindt Brownlow. 'Je kunt een alarmerende documentaire maken over klimaatverandering op zee, die wordt gezien door 100 duizend mensen. Of je maakt een groots opgezette serie over de wonderen van de oceanen en je bereikt een miljoenenpubliek. In Engeland alleen al keken 10 miljoen mensen naar de eerste aflevering van Blue Planet. Mensen luisteren meer naar zo'n film dan naar een lobbygroep.'

In de zeven afleveringen, die verdeeld zijn in thema's als 'The Deep', 'Coasts' en 'Coral reefs', zitten weer tal van momenten en beelden waar je mond van open valt. Er springen vissen, de zogeheten caranx ignobilis, meer dan een meter uit het water om vogels te grijpen, er ontploffen methaanvulkanen 650 meter onder water en er zwemmen mantaroggen door lichtgevend plankton.

Een van de verbazingwekkendste verhalen is de scène uit de eerste aflevering waarin een lipvis na vele pogingen een schelp kapot slaat op een stuk koraal om de inhoud ervan op te eten. Het zou de eerste keer zijn dat een vis die een gereedschap gebruikt, een belangrijk teken van intelligentie, vastgelegd is op beeld.

Foto Still from Blue Planet

Hoe is die scène gefilmd?

'We werkten voor deze scène samen met wetenschapper Alex Vail, die woont op een eiland bij het Great Barrier Reef in Australië. Hij ontdekte deze lipvis en zag hoe het beestje eindeloos probeerde om een schelp kapot te slaan. Hij noemde hem daarom Percy the Persistent (de volhardende). De vis moest aan hem wennen voordat hij Alex toeliet in zijn territorium. Dus moest hij erg veel tijd doorbrengen daar, in zijn eentje, want andere duikers of cameramannen zouden alles verstoren. Alex heeft in totaal drie weken met die vis opgetrokken en was vaak wel vier uur achter elkaar onder water. Soms deed Percy urenlang niets. Soms pakte hij een kokkel, bracht die naar zijn keuken van koraal en brak 'm open. Percy probeerde het wel vijftig keer voordat het lukte. We wilden dat proces zeer gedetailleerd in beeld brengen. Dus Alex moest telkens vanuit een andere hoek filmen.'

Nieuwe cameratechnieken

Een van de redenen dat de BBC het tijd vond voor een nieuwe reeks Blue Planet was dat er door technologische vooruitgang nieuwe mogelijkheden waren ontstaan. Vooral cameratechnieken zijn enorm verbeterd sinds 2001. Zo ontwikkelde de BBC de 'Megadome', een grote glazen bol met een lens erin, die het mogelijk maakt om tegelijkertijd onder en boven water te filmen. Waardoor je bijvoorbeeld een walrus op een ijsschots ziet, maar ook ziet hoe diep de ijsschots onder water doorgaat.

Wat de kijker dus uiteindelijk ziet is een montage van meerdere weken, maar wel telkens dezelfde vis?

'Precies, het lijkt op één beweging, maar het zijn achter elkaar gemonteerde hoogtepunten van drie weken filmen. Maar ik beloof je: er is maar één Percy.'

Bij de eerste reeks was er wat controverse over beelden die in de studio waren geschoten. Hoe ver mag u gaan in manipulatie van beeld en geluid?

'We zijn documentairemakers. Onze grens is: we moeten laten zien wat 'true to nature' is. Maar we zijn ook verhalenvertellers. Dat we de befaamde filmmuziekcomponist Hans Zimmer hebben gevraagd om de soundtrack te maken zegt genoeg. Als we alleen natuurlijke geluiden zouden gebruiken, zou het niet de dezelfde emotionele reactie oproepen bij de kijker. We maken kleuren soms feller of geluiden harder. Ook zetten we de kijker soms op het verkeerde been om een spannend verhaal te kunnen vertellen. In de eerste aflevering zie je bijvoorbeeld hoe een stel orka's bij Nieuw-Zeeland achter een groep dolfijnen aanzit. Door de voice-over wordt gesuggereerd dat de orka's de dolfijnen gaan aanvallen, er zit een spannend muziekje onder, maar zodra de twee soorten bij elkaar komen, ontstaat er juist een vriendschappelijke interactie. Dat is dus wat ik bedoel als ik zeg dat we verhalenvertellers zijn.'

Foto Still from Blue Planet

Zitten er studioshots in deze reeks?

'99 procent van wat je ziet is gefilmd in het wild. Maar sommige dingen kun je niet in het wild vastleggen. Vooral close-ups onder water. Door de golfslag en stroming wordt het beeld wiebelig als je heel ver inzoomt. Of er is te weinig licht. Met hulp van wetenschappers hebben we een paar situaties nagebootst in laboratoria. Ons argument is: het publiek wil de details zien. Bijvoorbeeld hoe het koraal verbleekt als de algen worden afgestoten. Dat kun je in het wild niet filmen, omdat er niet genoeg licht is, maar we kunnen dat proces wel imiteren in een aquarium. Ook hebben we een paar close-ups van bidsprinkhaankreeften in een lab gemaakt.

'Ik wil er niet te lang over uitweiden, want het zijn uitzonderingen. We denken er goed over na wanneer we het doen. En we zijn er volledig transparant over. Op onze website beschrijven we wat in de studio is gefilmd. Maar we zeggen in de film niet erbij dat het getruct is. Het publiek heeft ons in enquêtes verteld dat dat de kijkervaring zou verpesten. De natuur is magisch en dat willen we graag zo houden.'

Meer over