RecensieRuut Weissman - De hoofdpersoon

Weissman, de film: pijnlijke zoektocht in een emotioneel en moreel labyrint ★★★★★

Met Ruut Weissman - De hoofdpersoon wilde Judith de Leeuw de dynamiek onderzoeken van een relatie ontstaan uit een machtsverhouding. Het is een ongenadig en eerlijk portret geworden van de omstreden theaterregisseur.

Ruut WeissmanBeeld NPO

De camera zoomt in op Ruut Weissman (64), die met zijn korte mollige vingers rondwroet in het sappige karkas van een gebraden kippetje. Hij pulkt een stukje vlees van het bot en propt het in zijn mond.

Mocht er op dit punt nog twijfel over bestaan, dan maakt regisseur Judith de Leeuw met dit shot héél duidelijk: haar film is géén rehabilitatie van Ruut Weissman, de theaterregisseur en oud- toneelschooldirecteur die in 2015 en 2017 in opspraak kwam na aantijgingen van grensoverschrijdend gedrag. Ruut Weissman - De hoofdpersoon, zaterdag te zien op NPO2, is een vrijmoedig en ongenadig portret.

Grensoverschrijdend gedrag

Hoe zat het ook alweer met Weissman? De Volkskrant onthulde in 2015 dat de voormalige directeur van de Amsterdamse toneelschool in de jaren tachtig drie keer een relatie had met een studente. Hij had bovendien klachten over grensoverschrijdend gedrag van een andere docent genegeerd. In 2017, na de opkomst van de #MeToo-beweging, volgen aantijgingen van recentere incidenten, zoals seksueel getinte opmerkingen en ongepaste betasting. Tegelijkertijd blijven een aantal prominente artiesten hem steunen en trouw met hem werken. Weissman heeft de verhoudingen in de jaren tachtig toegegeven maar altijd gezegd zich niet te herkennen in de recentere klachten.

Filmmaker Judith de Leeuw (38) begon kort hierna, in de zomer van 2018, aan haar documentaire. Ze bedacht een geraffineerde constructie om Weissman als maker in beeld te brengen en hem tegelijkertijd te confronteren met de thematiek – machtsverhoudingen en machtsmisbruik – en het perspectief van een vrouw die daar slachtoffer van werd. Hoe? Door Weissman te vragen een solo te regisseren waarin actrice Harriët Stroet het (fictieve) verhaal vertelt van een verhouding die ze als student had met haar toneeldocent.

Dicht op de huid

De voorstelling is, enigszins onder de radar, opgevoerd in Theater DeLamar, en De Leeuw filmt de weg daar naartoe. Toneelschrijver Rob de Graaf schreef een mooie tekst die wel en niet over Weissman gaat – enerzijds heel concreet, anderzijds universeel. Misschien dat Weissman daarom wel zo ongegeneerd zijn medewerking verleent. Dat mag verrassend heten, want handige pr is het allerminst. Onverbloemd brengt De Leeuw het werkproces van regisseur en actrice in beeld, met alle worstelingen, conflicten en verzoeningen van dien. Terwijl Weissman met Stroet repeteert in zijn huis in Frankrijk, teksten doorneemt en chansons oefent aan de piano, zit De Leeuw hem met haar camera zeer dicht op de huid.

Het levert een verbluffende, pijnlijke, eerlijke en ongemakkelijke film op; een emotioneel en moreel labyrint, waar na elke afslag weer een ander inzicht wacht. Deze film gaat niet over goed of fout, maar maakt overtuigend invoelbaar hoe het contact tussen mensen mis kan gaan wanneer er macht in het spel is, en daar bovendien ego, trauma, een gebrekkig zelfbeeld en een tekort aan empathie bij komen kijken. Het wonderlijkste inzicht: de discrepantie tussen het zelfbeeld van de hoofdpersoon (aimabele, redelijke jongen) en zijn gedrag (hufterige bullebak, vaak) is enorm.

Gebrek aan zelfinzicht

Soms is zijn gebrek aan zelfinzicht zo stuitend dat je wel tegen het scherm zou willen schreeuwen. Weissman is grof, dominant, zelfgenoegzaam, arrogant, zeer stellig en zéér overtuigd van zijn eigen gelijk. Al meteen bij aanvang van de film neemt hij het roer over door te stellen dat de tekst ‘terug naar de tekentafel moet’. Even later wil hij het hele concept van het project omgooien. In het begin van de film vraagt hij zich hardop af waarom hem dat grote onrecht van #MeToo is overkomen, waarom bepaalde vrouwen toch zo kwaad op hem zijn. Hij heeft er lang over nagedacht en dit is zijn conclusie: ‘Ze moeten hebben aangevoeld dat ik ze niet goed vond.’

Publieke zelfmoord, denk je dan; Prins Andrew bij de BBC. Toch kantelt dat beeld uiteindelijk ook weer, een beetje.

Stroet en De Leeuw, die ook zelf een rol speelt in de film, bieden stevig weerwoord, maar het wordt ook duidelijk dat Weissman weinig tegenspraak duldt. Als De Leeuw zijn werkwijze in twijfel trekt, wordt hij onevenredig kwaad, en verwijt haar bovendien dat zíj die woede bij hem uitlokt. Wanneer Stroet het wil hebben over de ‘beschadigingen’ die je als kwetsbare jonge vrouw kan oplopen in een scheve verhouding, kapt hij haar af: ‘We zijn allemaal beschadigd.’

Harriët StroetBeeld NPO

Grijs gebied

De kijker kan niet anders dan concluderen: Weissman is een tamelijk onmogelijke man en het is zeer goed voorstelbaar dat mensen, zeker jonge studenten, zich door hem geïntimideerd hebben gevoeld of bang voor hem waren. Zelfs als hij dat niet zo heeft bedoeld. Want die optie blijft in de film wel open – De Leeuw tast voorzichtig dat grijze gebied af, zonder iets te vergoelijken.

Aan het einde van de film zit een hoogst verwarrende scène waarin Weissman Stroet een paar fysieke instructies geeft bij het zingen. Of zijn aanrakingen hier ongepast zijn of pedagogisch noodzakelijk zal per kijker verschillen. Het knappe, en ongemakkelijke van deze film is dat het allebei waar kan zijn.

Ruut Weissman – De hoofdpersoon

Documentaire

Van Judith de Leeuw. Met Ruut Weissman, Harriët Stroet e.a.

Zaterdag 14 november om 22.50 uur te zien op NPO 2, daarna terug te zien bij NPO Start. 

Judith de Leeuw (links) en Ruut Weissman.Beeld NPO

Interview met regisseur Judith de Leeuw: ‘Na afloop zei hij: Dit is de totale ontmanteling van mijn ego’

Haar film is geen journalistieke documentaire, zegt regisseur Judith de Leeuw (38) over Ruut Weissman – De hoofdpersoon. Het ging haar niet om wat Weissman precies heeft misdaan en waar de media, de Volkskrant voorop, volop over hebben bericht. ‘Mijn film is een poging tot waarheidsvinding op een ander niveau. Ik wilde de onderliggende mechanismen bij machtsverhoudingen in beeld brengen.’

Tweeëneenhalf jaar werkte De Leeuw aan de film over Weissman. ‘Ik heb zijn zaak in de media gefascineerd gevolgd. De #MeToo-beweging is fantastisch, maar kent een strikte onderverdeling in dader en slachtoffer. Met dat narratief doe je de werkelijkheid tekort. Deze film is een poging om daaraan iets toe te voegen.’

Wat vond de hoofdpersoon er zelf van?
‘Hij was onthutst. Na afloop zei hij: ‘Dit is de totale ontmanteling van mijn ego. En dat is ergens ook wel bevrijdend.’ Tijdens het proces wilde hij er geregeld mee stoppen, maar uiteindelijk zijn we goed uit elkaar gegaan. Hij komt er misschien bij vlagen ongenadig vanaf, maar hij ziet dat ik zijn leuke kant en vakmanschap ook erken. Hij vindt het een mooie film geworden, zei hij. Dat vind ik knap.’

Is uw mening over hem veranderd?
‘Ik zag hem vantevoren als een archetypische alpha male en dat beeld is wel bevestigd. Er waren momenten dat ik me geïntimideerd voelde; Ruut kan buitenproportioneel kwaad worden. Maar we hebben ook heel goede, openhartige gesprekken gevoerd.’

Verwacht u kritiek van vrouwen die hebben geleden onder zijn gedrag?
‘Ik neem hun gevoelens heel serieus en ik hoop dat zij zich in de film vertegenwoordigd voelen door Harriët Stroet en mij. Maar ik wil de dynamiek van een relatie die voortkomt uit een machtsverhouding van twee kanten onderzoeken. Harriët, die zelf ooit in zo’n relatie zat, vraagt zich in de film af: waarom wilde ik dat, wat haalde ik er uit? Ik vind het waardevol om daar ook naar te kijken.’

U voert de regie bij dit project; u heeft het laatste woord over het eindresultaat. Zegt u daarmee ook: de rollen zijn nu omgedraaid?
‘Ja, de tijden zijn anders nu. In die zin is mijn film ook een ontmoeting van twee generaties. Hij symboliseert het oude, ik het nieuwe. Maar ik probeer wel compassie voor hem op te brengen. Mijn film is een poging om elkaar te begrijpen, in een veranderende tijd.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden