Weinig boeken veroorzaakten meer opschudding en werden vaker verboden dan Lolita

In de serie Verboden Boeken verschijnt vandaag Vladimir Nobokovs meesterwerk Lolita. Ooit verketterd en inmiddels wéér omstreden.

Beeld Thinkstock

'Lolita: mijn levenslicht, mijn lendevuur. Mijn zonde, mijn ziel. Lo-lie-ta: de tongpunt daalt drie treden het gehemelte af en tikt bij drie tegen de tanden. Lo. Lie. Ta' Eerste zinnen doen niet altijd onheil vermoeden. Censors en cultuurfunctionarissen, die begonnen aan het poëtische testament van professor Humbert Humbert (H.H.) - de mannelijke hoofdpersoon uit het boek - waren onmiddellijk alert.

Bij alinea twee rinkelden al alarmbellen. 'Ze was Lo, gewoon Lo, als ze met haar één meter vijftig 's ochtends met één sok aan stond. Ze was Lola in een lange broek. Ze was Dolly op school. (...) Maar in mijn armen was ze altijd Lolita.' In een fictief voorwoord waren gezagsdragers al gewaarschuwd door ene Dr. John Ray jr., psychiater: 'H.H. is een voorbeeld van morele melaatsheid'.

Opschudding
Weinig boeken veroorzaakten meer opschudding en werden vaker verboden dan Lolita, door Vladimir Nabokov voltooid in het voorjaar van 1954, daarna door vier grote Amerikaanse uitgevers geweigerd (uitgever Z: 'We gaan beiden de gevangenis in'), daarna in 1955 in Parijs verschenen in een oplage van duizend exemplaren - die in de twee jaar die volgden in beslag werden genomen door de Franse politie, de Britse douane en de Amerikaanse douane.

Toen Lolita in 1958 in de Verenigde Staten legaal verscheen en er in drie weken 100 duizend exemplaren van werden verkocht, was er geen redden meer aan, althans niet in het Engels taalgebied. In 1967 vertaalde Nabokov Lolita zelf in het Russisch. De Sovjetunie hield die vertaling nog tot 1989 uit de boekhandels.

Obsceen
Obsceniteit scoorde de laatste eeuwen hoog als reden om boeken in de ban te doen. Maar vergeleken bij wat eerder en later verscheen, stellen 'pornografische details' in Lolita niet veel voor. Nabokov zelf noemde Lolita een tragedie, en 'het tragische en obscene sluiten elkaar uit'. Waarom dan getergde gezagsdragers wereldwijd? Er is natuurlijk die leeftijd van Lola, Dolly, Dolores Haze, altijd Lolita voor professor Humbert.

Slechts 12 jaren oud is ze. Twee jaar erbij, tweehonderd maal minder controverse. Had de nimfijn door wie Humbert pathologisch is geobsedeerd de contouren gehad van een pubermeisje - in plaats van wat de professor zelf 'een kind nog maar, een kind!' noemt - dan was er over dit testament minder schande gesproken.

Nabokov heeft daarbij een duidelijke afkeer van moraal of diepere bedoelingen. Enig doel is esthetisch genot. 'Ik ben geen lezer of schrijver van didactisch proza', stelt de schrijver in zijn nawoord van september 1956. Aan schrijvers van ideeënromans als Thomas Mann heeft hij net zo'n broertje dood als aan freudianen op zoek naar pseudodiepe drijfveren, wil de hooghartige Russische ex-aristocraat ook nog kwijt.

Controverse
Hoofdreden voor beroering en controverse is misschien dat Nabokovs stijl noopt tot doorlezen. Voor die stijl zijn de afgelopen zestig jaar allerlei superlatieven gebruikt. Er waren meer auteurs die Lolita-achtigen ten tonele konden voeren, maar geen auteurs die een zin konden maken als, in de vertaling van Rien Verhoef: 'Elke beweging die ze maakte in de spikkeling van de zon tokkelde op de geheimste en gevoeligste snaar van mijn verachtelijke lichaam.' H.H.: kille, geobsedeerde maniak, Nabokov: bedwelmend schrijver. Bij een andersoortig auteur hadden minder lezers trek gehad in H.H.'s hachelijke en schandelijke avonturen.

De Belgische schrijver en dichter Herman Teirlinck stelde in 1961 dat 'in weerwil van mijn haat voor de menselijke ontaarding en de amorele laagheid, die mij voortdurend in zedelijke alarmtoestand heeft gebracht, de tranen in mijn ogen zijn gesprongen'. Zelfs in de Boekengids van 1959, Lolita was net in het Nederlands verschenen, werd gerept van een 'met opvallend talent geschreven boek' dat evenwel als 'pornografie en verboden lectuur' moest worden geclassificeerd.

Rentenieren
Het succes van Lolita maakte van Nabokov, die zijn kapitaal bij zijn vlucht uit Rusland was kwijtgeraakt, een beroemdheid die kon gaan rentenieren. Toen hij in 1977 in een suite aan het Meer van Genève zijn laatste adem uitblies, was Lolita niet meer zo controversieel als bij het verschijnen. In aardig wat kringen in de jaren zeventig waren experimenten met nimfijnen bon ton.

Drieënhalf decennium na de dood van de schrijver is dat heel anders. Op pedofilie en aanverwante zaken lijkt een groter taboe te rusten dan ooit. Beroemdheden komen ervoor in opspraak, straffen zijn verzwaard. Lolita staat in boekhandels netjes bij de klassieken. Maar toen rockster Pete Townshend in 2003 werd gearresteerd na het bezoeken van kinderpornosites, naar eigen zeggen om onderzoeksredenen, werd in de Britse pers de vraag gesteld: wat als je om die redenen Lolita leest?

Allegorie
In de islamitische republiek Iran is Lolita nog steeds verboden. In haar bestseller Reading Lolita in Tehran schrijft de naar de VS uitgeweken Iraanse schrijfster Azar Nafisi over de geheime lessen die zij, verwijderd van de universiteit, in haar woonkamer geeft aan zeven studentes. Elke dinsdagochtend behandelen ze verboden boeken. Lolita is niet zomaar een illegaal bezit: deze leesclub ziet er een allegorie in. Zij, Iraanse vrouwen, zijn als Lolita, de ayatollahs van het regime zijn als Humbert Humbert. De onderdrukker probeert het object conform zijn eigen obsessies te herscheppen, berooft het van een eigen identiteit, dwingt het zich 'te gedragen als een verzinsel'.
Reading Lolita in Tehran is in Iran ook verboden.

In de serie Verboden Boeken brengt de Volkskrant twintig boeken uit die rumoer en controverse veroorzaakten, omdat ze politiek, erotisch of godsdienstig schokten. De serie is in zijn geheel te bestellen en de boeken zijn los te koop bij onder meer AKO, Albert Heijn, Bruna, C1000 en Spar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden