Beschouwing Tentoonstelling Andy Warhol

Wéér een tentoonstelling over Andy Warhol? Ja, inderdaad, maar het Whitney Museum in New York vertelt echt iets nieuws

Expositie toont onvermoede, intieme kant van de popartheld: Andy van vóór Warhol. 

Andy Warhol, Christine Jorgenson, 1956. Beeld The Andy Warhol Foundation for the Visual Arts, Inc. / Artists Rights Society (ARS) New York

Kun je met lichte tegenzin naar een tentoonstelling gaan van misschien wel de invloedrijkste en populairste kunstenaar van de tweede helft van de 20ste eeuw?

Klaarblijkelijk. Want tja: Andy Warhol. Wat valt er nog voor nieuws te melden over de kunstenaar die als een machine zeefdrukken van beroemdheden produceerde? Hoeveel overzichten zijn er al niet aan zijn polaroids of Disaster-serie gewijd? Hoeveel bananen, dollartekens en Marilyn Monroes heb je niet al op T-shirts, sokken en onderbroeken voorbij zien komen?

Andy Warhol – From A to B and Back Again, Whitney Museum, New York, t/m 31/3.

Het Whitney Museum in New York doet desalniettemin een moedige poging nieuw licht op Warhol te schijnen en slaagt daar groots in. In een overzicht van 350 kunstwerken laat conservator Donna De Salvo ‘de mens achter de mythe’ zien. Ze richt de schijnwerper op twee onderbelichte thema’s van Warhol: de homoseksueel getinte inhoud van zijn weinig getoonde werk uit de jaren vijftig en zijn meer abstracte schilderijen uit de jaren tachtig, toen Warhol passé werd verklaard.

Tegenzin maakt plaats voor opborrelende nieuwsgierigheid.

Niet dat het beeld van Warhol meteen radicaal kantelt. Sterker, Andy Warhol - From A to B and Back Again opent met de overbekende Campbell’s-soepblikken en Brillo-dozen. Popart uit de jaren zestig, waarmee Warhol zijn reputatie vestigde van de kunstenaar die haarfijn de kracht van (commercieel) beeld doorziet, van herhaling en reproductie. Die Amerika kenschetst als het land van kapitalisme en consumptie.

En die welbewust zijn eigen imago construeert: het zelfverkozen raadsel. De stoïcijnse figuur met de witte pruik, die zelden een woord in het openbaar bezigt en zijn zeefdrukken door anderen laat maken in The Factory.

Liefdevolle erotische tekeningen

Maar de volgende zaal gaat over ‘Warhol voor hij Warhol’ werd. Daar zien we werk van de homoseksuele en diep-katholieke immigrantenzoon uit Pittsburgh, die in 1949 samen met zijn moeder naar New York trok (hij zou er tot in de jaren zestig met haar samenwerken aan tekeningen én samenwonen). En die naast zijn advertentie-ontwerpen, voornamelijk voor de I. Miller Shoe Company, autonoom werk begon te maken. Talloze tekeningen van schoenen, ingelegd met goudfolie en kantwerk, die hij beschouwde als portretten van beroemdheden die hij bewonderde: van Elvis Presley (kaplaars met sterren) tot Truman Capote (muiltje met bloemen).

En ontroerend liefdevolle erotische tekeningen, in zwierige balpenlijnen: een mannenvoet, een mannelijk geslacht, drie mannengezichten die met elkaar lijken te versmelten. Warhol toonde ze hooguit aan vrienden, nooit in het openbaar.

Andy Warhol, Untitled (Hand in Pocket), c. 1956. Beeld The Andy Warhol Foundation for the Visual Arts

Die blik op een persoonlijker kant van Warhol resoneert na in de zalen met de popart uit de jaren zestig, werken die Warhol juist expliciet als onpersoonlijk, onverschillig en mechanisch presenteerde. Most Wanted Men (1964) heet een serie zeefdrukken die Warhol baseerde op mugshots uit een FBI-dossier. De titel refereert natuurlijk aan mannen die vanwege criminele vergrijpen worden gezocht, maar je kunt haar even goed opvatten als een verwijzing naar seksueel gewilde mannen. Of naar het feit dat homoseksualiteit destijds illegaal was in grote delen van de VS.

Midden jaren zeventig maakt Warhol Ladies and Gentlemen, een indrukwekkende serie portretten van Afro- en Latijns-Amerikaanse travestieten en dragqueens. Vaak konden zij in de samenleving rekenen op geweld en onderdrukking, maar op Warhols doeken worden ze net zo glamoureus neergezet als door hem geportretteerde supersterren.

Andy Warhol, Ladies and Gentlemen (Wilhelmina Ross), 1975. Beeld The Andy Warhol Foundation for the Visual Arts, Inc. / Artists Rights Society (ARS) New York

Engagement

Ook in het (vaak als minder interessant beoordeelde) werk uit de jaren zeventig en tachtig lijkt Warhol geëngageerder dan je hem zou inschatten. Het werk is doortrokken van de angst die regeerde in het aidstijdperk en gaat ook over onderwerpen als de Koude Oorlog of het doorgeschoten kapitalisme onder Reagan. Maar conservator Donna De Salvo is de eerste om te benadrukken: Warhol mocht dan een perfect afgestelde antenne bezitten voor wat speelde in de samenleving, ‘Hij was géén activist, maar een beschouwer.’

De Salvo’s mooi uitgebalanceerde selectie van kunstwerken maakt Warhol menselijker, maar houdt de opzettelijke dubbelzinnigheid en ongrijpbaarheid van Warhols werken – gelukkig – ook in stand. In het slotakkoord toont ze Warhols monumentale jarentachtigwerken: twee van zijn metershoge Rorschach-schilderijen, naar de psychologische test met vlekken waarin de kijker figuren moet herkennen. En twee uitvergrote kopieën van werken van Leonardo Da Vinci (Het laatste Avondmaal en de Mona Lisa) die Warhol heeft bedolven onder camouflagevlekken en witte verfvegen.

Het kunstwerk én de kunstenaar, zegt die laatste zaal, zijn nooit helemáál kenbaar. Het mysterie-Warhol blijft in stand.

Nu te zien in Stockholm

Na 50 jaar keert Andy Warhol terug in Stockholm. De Popart-kunstenaar begon zijn Europese opmars in Zweden, waar later nog werk van hem werd vervalst door het museum.

Warhol en Trump
Tussen de hele en halve beroemdheden die graag gezien werden in het gezelschap van Andy Warhol, bevond zich in de jaren tachtig ook zakenman Donald Trump. Hij sprak met Warhol over een mogelijk portret van zijn Trump Tower. Hoewel Trump geen officiële opdracht gaf, maakte Warhol acht zeefdrukken in zwart, zilver en goud, sommige bestrooid met glinsterend diamantstof. Maar Trump was ‘erg van streek’, schreef Warhol, ‘omdat de kleuren niet waren afgestemd’ op het interieur van de Trump Tower. Hij kwam met roze en oranje staalkaarten om de werken te laten aanpassen. ‘Maar ik denk dat Trump nogal gierig is, dat gevoel krijg ik’, schreef Warhol. En later: ‘Ik haat de Trumps nog altijd omdat ze nooit de schilderijen hebben gekocht die ik van de Trump Tower heb gemaakt.’

Andy Warhol met Donald Trump en zijn toenmalige vrouw Ivana. Beeld The LIFE Picture Collection/Gett
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden