We zien de wereld door de ogen van de held; dát is de realiteit van Scorseses films

Met een tentoonstelling in filmmuseum Eye en een groot retrospectief van zijn films, is dit de zomer van Martin Scorsese. Wat maakt zijn werk zo meesterlijk? Nederlandse filmregisseurs leggen het uit. Vandaag Pieter Kuijpers over Taxi Driver (1976).

'Het werk van Martin Scorsese was voor mij, toen ik het voor het eerst zag, een openbaring. Ik kende destijds hoofdzakelijk films waarin alles zo objectief en eenduidig mogelijk wordt uitgelegd. Scorsese doet dat vaak volkomen anders: hij brengt het verhaal zoals zijn hoofdpersonage het beleeft, waardoor je echt in diens hoofd duikt. We zien de wereld door de ogen van de held; dát is de realiteit van Scorseses films, en dat is wat hem als maker tot ontzettend interessante artistieke keuzes aanzet.

Dat geldt zeker voor Taxi Driver, een film die een enorme indruk op me maakte toen ik hem als twintiger op video huurde. Taxi Driver valt te interpreteren als het relaas van de eenzame taxichauffeur Travis Bickle (Robert De Niro), die walgt van alle smerigheid die hij in de straten van New York aantreft en daar iets aan wil doen. Uiteindelijk, als een soort engel der wrake, redt hij het tienerhoertje Iris (Jodie Foster) uit de klauwen van de prostitutie.

Dat lijkt heel simpel de plot van Taxi Driver, en zo begreep ik de film ook aanvankelijk. Dat komt ook doordat ik Travis' eenzaamheid en zoektocht naar betekenisgeving heel herkenbaar vond. Het waren de jaren tachtig, een naargeestige tijd waarin het geen nut had om te studeren - je kreeg toch geen werk - en ik in Utrecht drie keer werd uitgeloot bij diergeneeskunde. Ook bij de studentenvereniging kwam ik er niet tussen, mijn vriendinnetje maakte het uit en zodoende begreep ik die Travis wel, hoe hij als God's lonely man rondwaart door de stad, zich zinloos voelt en verlangt naar iets groots, naar een manier om de wereld naar zijn hand te zetten.

Travis lijkt daarin te slagen wanneer hij Iris redt en haar een nieuw leven bezorgt. Maar gebeurt dat wel echt? Er zijn genoeg aanwijzingen dat we klemzitten in Travis' gekleurde beleving van de realiteit. En dat alles wat we zien fantasie is. Een eyeopener was voor mij de scène waarin Travis een hitsig stel achterin heeft, en hij die twee via de achteruitkijkspiegel begluurt. Scorsese toont niks schunnigs, maar gaat volledig mee in Travis' opgefokte ervaring. Dat doet hij door de scène onder te dompelen in seksuele symboliek: de taxi rijdt door een tunnel en eenmaal buiten spuiten flinke waterstralen over de voorruit. 'Als ik de taxi 's nachts terugbracht naar de garage, moest ik het zaad van de achterbank vegen', zegt Travis vervolgens in de voice-over. Alsof we net naar een smerige seksscène hebben zitten kijken - precies zoals Travis het ervaart.

Allemaal heel subtiel natuurlijk. Tot aan de finale, die qua bloederigheid zo overdrijft dat het ongeloofwaardig wordt, kun je het subjectieve van Taxi Driver makkelijk over het hoofd zien. Dat komt doordat de stijl soms bedrieglijk zakelijk is. Neem het klassieke, geheel door Robert De Niro geïmproviseerde moment waarop Travis 'You talkin' to me?' tegen zijn spiegelbeeld zegt. Hier staat alles in dienst van De Niro's fantastische vertolking: de monoloog wordt simpel en zakelijk in beeld gebracht, en zo krijg je toch het gevoel dat je met een objectieve, alwetende verteller te maken hebt.

Dat laatste geldt al helemaal voor de scènes waarin Travis nauwelijks of geen rol speelt. In de eerste helft van de film valt Travis voor Betsy (Cybill Shepherd), de campagnevoerder van presidentskandidaat Palantine. Een aantal scènes speelt zich af in Palantines verkiezingshoofdkwartier, en in die scènes is Travis soms helemaal niet aanwezig. Ja, je ziet hoe hij Betsy bespiedt vanuit zijn taxi, maar dat voelt als een wat krampachtige manier om zo'n moment toch binnen Travis' perspectief te plaatsen. Wat mij betreft had Scorsese zich beter aan het uitgangspunt van scenarist Paul Schrader kunnen houden, die wilde dat de film geen enkele scène zonder Travis zou bevatten.

Pieter Kuijpers

Pieter Kuijpers (Tegelen, 1968) is cineast en producent. In 2003 won hij twee Gouden Kalveren voor zijn speelfilmdebuut Van God los, dat was geïnspireerd op de Bende van Venlo. Uit de film kwam een tv-serie voort. Kuijpers regisseerde de thrillers Off Screen (2005) en Doodslag (2012) en het oorlogsdrama Riphagen (2016). Zijn bedrijf Pupkin Films, vernoemd naar het hoofdpersonage uit Scorseses The King of Comedy, produceerde talrijke films en series.

Tegelijkertijd zijn er enkele briljante ogenblikken waarop de film zich van Travis loskoppelt, en we tóch binnen zijn belevingswereld blijven. De scène waarin hij in een morsige flat met Betsy telefoneert, bijvoorbeeld, nadat hij haar naar een pornobioscoop heeft meegenomen en ze geschokt is weggelopen. In een lang aangehouden shot - het allereerste dat Scorsese bedacht, toen hij aan de film begon - beginnen we bij Travis, aan de telefoon; terwijl hij Betsy vergeefs tot een volgend afspraakje probeert te vermurwen, dwaalt de camera letterlijk van hem weg, naar de lege gang. Hoogst ongewoon, zo'n beeld zonder personages, maar ik beschouw het als de perfecte visualisering van Travis' eenzaamheid, van het absolute nulpunt dat Travis' leven heeft bereikt. Hierna gaat het helemaal de foute kant op met hem: hij scheert zijn haar tot een hanekam, schaft een hele lading wapens aan en dan is het slechts afwachten tot hij ontploft. Die spanning voel je ook al in dat lege shot van de hal.

Toen ik met Van God los mijn eerste speelfilm regisseerde, dacht ik: zo ga ik het ook doen. Zoals Scorseses protagonisten het verhaal min of meer zelf vertellen - Travis leest in de voice-over voor uit zijn dagboek - zo praat bij mij de jonge crimineel Stan (Egbert Jan Weeber) de film aan elkaar. Tijdens het schrijven dacht ik steeds: hoe zou deze jongen aan mij vertellen wat hij en zijn bende hebben gedaan? De eerste moord, stelde ik me voor, daar zal hij een beetje overheen praten omdat hij daar niet bepaald trots op is. Bij een andere moord zal hij zeggen dat hij het door de chaos van het moment allemaal niet meer precies weet. Maar de moord op die oude vrouw, die heeft zijn leven veranderd en die kan hij zich nog precies herinneren. En zo heb ik die moorden in beeld gebracht - de ene suggestief, de ander uiterst gedetailleerd. Dat werken vanuit de subjectieve beleving van de hoofdfiguur, dat heb ik echt van Scorsese geleerd.

En niet alleen dat. Taxi Driver heeft me ook nog eens door de militaire keuring gesleept. Ik had geen zin om in dienst te gaan, maar de dokter kon niks vinden waarop ik zou worden afgekeurd; ik was nergens allergisch voor, mijn ogen deugden, enzovoort. De enige optie was dat ik voor een S5-keuring ging, wat inhield dat je psychisch niet in orde was. Dat kun je natuurlijk faken maar dan moet je het wel gedegen aanpakken. Dus heb ik Travis als voorbeeld genomen. Ik schreef een brief in zijn stijl, dat ik ontzettend graag in dienst wilde: kon ik eindelijk schieten met mijn favoriete wapens. Typenummer, kaliber, alles noemde ik in mijn brief.

Op de keuring verscheen ik in precies zo'n groen jack als dat van Travis en om een morsige indruk te maken had ik mijn haar weken niet gewassen. Toen ze me op basis van mijn brief wilden afkeuren, speelde ik het spel nog verder mee en zei ik: 'Ja hallo, ik wil ontzettend graag schieten!' Ze concludeerden dat ik zo gek was als een deur. En dat alles doordat ik me zo goed met Travis identificeerde.'

Meer Scorsese

Scorsese is altijd relevant gebleven en staat nog steeds aan de top
'Scorsese is zo vanzelfsprekend goed dat ik hem eigenlijk nooit noem als een van mijn favoriete regisseurs. Lees hier het hele artikel van Martin Koolhoven over Mean Streets (1973). (+)

Martin Scorsese mist opening van 'zijn' expo in Amsterdam: 'Ik wilde écht komen
Hij zou erbij zijn, in Amsterdam. De opening van de grote tentoonstelling over zijn werk en leven, in filmmuseum Eye. Alles was rond. 'Grote teleurstelling', zegt Martin Scorsese (74) door de telefoon vanuit New York. 'Ik wilde écht komen. Sinds 1968 ben ik niet meer in Amsterdam geweest.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.