In het spoor van De jonge Rembrandt

We weten niet van wie Rembrandt het etsen heeft geleerd, hij kan hij weleens zijn eigen leraar zijn geweest

Rembrandt, Studieblad met zelfportret. Ets, 1630-1634, Rijksmuseum.

Rembrandt woonde de eerste 25 jaar van zijn leven in Leiden. Onno Blom werkt aan een biografie van die jaren en doet daarover hier een jaar lang verslag.

We weten niet van wie Rembrandt het etsen heeft geleerd. Omdat hij net na zijn 20ste een geheel eigen, schilderachtige stijl ontwikkelde met een dwarreling van haaltjes van zijn etsnaald – ‘de uiterst bizarre manier’ noemde de 17de-eeuwse Italiaanse biograaf Filippo Baldinucci die in zijn Vita di Reimbrond Vanrein – kan hij weleens zijn eigen leraar zijn geweest.

Afgelopen week ging ik op bezoek bij Peter Zuur, een kunstenaar die etsles geeft op zolder van de Leidse teken- en schilderacademie Ars Aemula Naturae. De naam betekent ‘De kunst wedijvert met de natuur’.

Die plek is magisch voor mij. Niet alleen omdat Jan Wolkers er tijdens de oorlog de laatst overgebleven leerling was en de nacht doorbracht met een gipsen tors – lees Kort Amerikaans er maar op na – maar ook omdat de academie hedendaagse kunstenaars dwars door de eeuwen heen verbindt met de jonge Rembrandt. Willem van Mieris, de zoon van Frans van Mieris, die weer de beste leerling was van Rembrandts beste Leidse leerling Gerrit Dou, begon in 1694 de oudste kunstenaarsacademie van het land.

Op de oude, houten zolder van Ars, waar de prikkelende geur hangt van inkt en chemicaliën, liet Peter Zuur me zien hoe het procedé in zijn werk ging. Op een verwarmd koperen plaatje werd een laagje was aangebracht. In deze ‘etsgrond’ kon je tekenen met een naald. Vervolgens dompelde je het koperplaatje in een zuurbad. Waar de etsnaald het koper had blootgelegd, beet het zuur de lijnen uit. De etsgrond werd verwijderd, het plaatje met inkt ingewreven en ‘afgeslagen’, zodat er geen inkt meer buiten de groeven zat. Op het geïnkte plaatje werd een licht vochtig vel papier gelegd. Beide rolde je door een pers heen et voilà, daar stond de ets in spiegelbeeld op papier gedrukt.

Het etsen was in de 17de eeuw een nieuwe, zeldzame kunst. Uit de verschillende ‘staten’, afdrukken uit verschillende stadia van ontwikkeling, kunnen we afleiden hoe obsessief Rembrandt bezig was de techniek naar zijn hand te zetten. Als de tekening van een bedelaar was mislukt, draaide hij het plaatje een halve slag en maakte een zelfportret. Soms knipte hij een stukje van de plaat af, en ging daarmee verder.

Hij experimenteerde door het tekenen te onderbreken en een tussentijdse afdruk te maken. Daarna bracht hij een ‘stopgrond’ aan, een nieuw laagje op de etsplaat, om verder te kunnen werken. Schilder en biograaf Arnold Houbraken schreef dat de meester het recept nooit liet zien aan zijn leerlingen. ‘’t is ook niet te bedenken op wat wyze ’t zelve gedaan is; dus is die uitvinding... met den uitvinder ten grave gedaald.’

Dat was niet waar. Rembrandt krabbelde het recept van was, hars en teer ooit achter op een tekening. Bovendien werd ‘The Ground of Rinebrant of Rine’ al in 1660 gepubliceerd in een Engels handboek over prentkunst.

Ook al was die onjuist, Houbrakens opmerking bewijst dat Rembrandt werd beschouwd als een geheimzinnige uitvinder en een tovenaar. Dat effect is nog altijd niet uitgewerkt. In alle ateliers ter wereld – zelfs de Leidse – blijft het een raadsel hoe hij zulke verbluffende, bizarre etsen kon maken.

Niemand doet het hem na.

Gijs Groenteman gaat in onze illustere archiefkast in gesprek met mensen die hem hebben verwonderd. Rapper Pepijn Lanen, schrijver Paulien Cornelisse en kunsthandelaar Jan Six passeerden al de revue.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden