'We naderen het slot, ik denk niet dat we het eind van deze eeuw gaan halen'

Paul Schrader geeft een masterclass op het IFFR. De scenarist en filmmaker (Taxi Driver) groeide op met het calvinistische geloof van zijn Hollandse opa en oma. Ook zijn nieuwe film is ervan doordrenkt.

Paul Schrader Beeld getty

'Ik ben opgegroeid in de kerk', zegt Paul Schrader (71) - kleine ogen achter grote brillenglazen, zwart poloshirt - tegen een klein groepje journalisten. 'Dutch Reformed. En je ontsnapt niet aan die programmering.' Het geloof van zijn streng-calvinistische Nederlandse grootouders van moeders zijde domineerde de jeugd van de Amerikaanse filmmaker, die opgroeide in een Nederlandse enclave te Grand Rapids, Michigan. Tijdens de zondagdiensten werd er Nederlands gesproken. Films waren verboden, televisie ook.

Schrader, roemrucht scenarist, komt deze week naar het International Film Festival Rotterdam, voor een masterclass. Als twintiger bedacht hij een van de beroemdste filmpersonages ooit: Travis Bickle, de in z'n taxi door het verdorven New York van de jaren zeventig cruisende 'lone wolf' uit Taxi Driver. Verfilmd door Martin Scorsese, de rol belichaamd door Robert De Niro, die anders dan in het door Schrader geschreven script geen zwarte maar witte criminelen omlegde - dat leek de producenten verstandiger. Schrader stond ernaast, in de zomer van 1975, toen De Niro op de laatste draaidag z'n klassieke talkin' to me?-monoloog improviseerde voor de spiegel.

Er zijn hele verhandelingen geschreven over de katholieke thema's in het oeuvre van Scorsese, over al die door schuldgevoel verteerde en door martelaarsdrift bevangen personages. Maar het fundament onder Scorseses meest intense werk werd gelegd door een aanhanger van een Oost-Friese tak van de hervormde kerk. Een bijbelleer vol predestinatie, waarin niemand ontkomt aan de weinig vergevingsgezinde God. Een wreker, net als taxichauffeur Travis Bickle uit Taxi Driver.

Bickle ben ik zelf, zei Schrader vaak: de slapeloosheid, de wanen, de hang naar wapens. Hij schreef meer scripts voor Scorsese (onder andere Raging Bull, 1980), maar ook voor Brian De Palma (Obsession, 1976). En hij regisseert zelf: van de jarentachtighit en misdaadromance American Gigolo, de doorbraak van Richard Gere, tot de cultfilm Light Sleeper uit 1992, met Willem Dafoe als slapeloze drugskoerier in New York.

Films waarin Schrader de kijker vastzet in het hoofd van één geobsedeerde, wanhopige man. 'Je ziet geen ander leven dan dat van je personage - er ís geen ander leven. Als je een andere realiteit ziet dan die van de taxichauffeur, zou het de betovering breken. En hopelijk - dat is het doel - voelt de kijker empathie. Want dat ligt in onze natuur, net zoals we constellaties vormen uit sterren. Die sterren lijken niet echt op een hond of een leeuw - wij zien dat erin, onze geest werkt zo. En zo ontwikkelen we ook empathische relaties als we naar iemand kijken in een film, we identificeren ons, in meer of mindere mate, met iemand die je identificatie uiteindelijk niet waard blijkt - dát is een interessante plek om je kijker naartoe te brengen.'

IFFR 2018

Lees hier onze voorbeschouwingen, interviews, en besprekingen in het kader van het 47ste International Film Festival Rotterdam. Van 24 januari tot 4 februari draaien er liefst 593 films en worden interviews en masterclasses georganiseerd.

First Reformed

Ook First Reformed, te zien op het International Film Festival Rotterdam, past in het stramien. De jongste speelfilm van Schrader gaat over een dominee in de Amerikaanse Dutch Reformed Church (Ethan Hawke), die z'n schuldgevoel als falende vader en ex-militair dempt met whisky, en radicaliseert als hij zich ontfermt over de jonge weduwe van een ecoterrorist. 'Normaal denk je niet aan een bepaalde acteur als je een script schrijft, want dat maakt je een luie schrijver. Maar nu overkwam het me, enigszins. Ik wilde een gekweld personage. Nou, als je Ethan op een normale dag ziet, ziet hij er al gekweld uit. Voor hem is dat makkelijk. En hij had de juiste leeftijd. Ik sprak ook met Oscar Isaac en Jake Gyllenhaal, maar die waren tien jaar te jong.'

De dominee in First Reformed lijdt aan een ziekte, zegt Schrader bij de première van zijn film in Venetië. 'De ziekte die Kierkegaard 'de ziekte tot de dood' noemde (19de- eeuwse Deense filosoof en protestantse theoloog, red.). Existentiële wanhoop, angst. Die ziekte manifesteert zich op allerlei wijzen: toetreden tot een geestelijke orde, alcoholgebruik, vergaande betrokkenheid bij het milieu. Hij pikt het op als een virus: als er niet dat milieu was, dan was er wel iets anders.'

Paul Schrader Beeld getty

Zelf is Schrader, als grossier in apocalyptische personages, niet al te vrolijk over de toekomst van het menselijk bestaan. 'Theologen en filosofen discussiëren al zo'n vier- of vijfduizend jaar over de zin van het leven, over wat het betekent mens te zijn. En nu naderen we het slot van die discussie. Als je op je tenen staat, kun je het bijna al zien: menselijke intelligentie baant de weg voor kunstmatige intelligentie - ik denk niet dat we het einde van de eeuw halen. O, er zal nog wel een verder ontwikkelde postmenselijke soort zijn.'

Kijkt die dan nog naar Schraders films? Harde lach van de filmmaker. 'Onze opvolgers zullen een museum van de mensheid hebben. One hell of a museum, een ge-wel-dig museum. En hopelijk hebben ze daar een afdeling voor films.'

Masterclass

De Amerikaanse scenarist en cineast Paul Schrader geeft maandag 29 januari in het Rotterdamse Hilton Hotel een masterclass op IFFR, en toont naast zijn nieuwe speelfilm First Reformed mogelijk ook een nieuw gemonteerde versie van het door hem geschreven en geregisseerdeThe Dying of the Light, een psychologische thriller uit 2014 met Nicolas Cage waarover Schrader in conflict raakte met de studio.

'Mijn kinderen, die zijn fucked'

Om hem hoeft niemand zich zorgen te maken, redeneert de filmer. 'Ik ben een product van de meest geprivilegieerde generatie ooit, de babyboomers. Niemand op deze planeet heeft het ooit makkelijker gehad: we leefden in een cocon van weelde, gemak en vrije tijd. En wat deden we? We hebben het verkloot! En nu hebben we de eerste generatie mensen die níét meer gelooft dat hun leven beter wordt dan dat van hun ouders, hoe hard ze ook werken. Dat moet wel leiden tot allerlei soorten extremisme. Maar goed. Ik zit in de eerste klasse, op weg naar de uitgang. Mijn kinderen, die zijn fucked.'

Scorsese maakte onlangs een onverhuld religieuze film, Silence, over jezuïtische missionarissen in Japan. Spraken ze elkaar over hun werk? 'Nee, nee. Ik wist van Marty's film, dat wel. Dertig jaar geleden probeerde ik het script van Silence nog van hem te stelen, maar hij had me door. Zijn Silence kampt met een probleem, denk ik. Het boek waarop de film is gebaseerd, steunt op het idee dat die missionarissen uiteindelijk positief werk verrichtten. Zoveel jaar geleden geloofden we dat nog, nu gelooft niemand dat meer. Zelfs Marty niet.'

Schrader was al eerder in Nederland. Toen bezocht hij het Groningse Leens, geboortedorp van zijn grootvader Leonard Visser. 'Mijn moeder had een foto van het huis dat van haar ouders moest zijn geweest. Ik ging naar dat huis: wow, mooi huis. Waarom zou iemand met zo'n huis naar Amerika gaan? Op bezoek bij de VVV zei ik: mijn moeder zegt dat dit het huis van haar familie was, maar dat lijkt me sterk. O, antwoordde de man achter de balie, dat vertellen we alle Amerikanen. Aha! Vermoedelijk woonden mijn voorouders in een hutje áchter dat grote huis.'

De Waddenzee maakte diepe indruk. 'Het was winter, ik liep door de duinen, voelde de ijzige wind, het water. Als je hier leeft, dacht ik, móét je wel een harde God hebben. Die heb je dan nodig.'

First Reformed, 28 en 29/1, 1 en 3/2 tijdens IFFR.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.