'We moeten onze cultuur tonen'

Het is een droom van veel filmers: diep in de jungle filmen met indianen. Zoals in El abrazo de la serpiente, de eerste film uit Colombia met een Oscarnominatie. Maar niet alle indianen zitten te wachten op de zoveelste filmploeg.

Jan Bijvoet met indianen in het Amazonewoud van Colombia.

De oude, wijze indiaan in El abrazo de la serpiente wilde pertinent niet gefilmd worden. Dat zat zo. De 71-jarige regenwoudbewoner 'don' Antonio Bolívar Salvador, een van de laatste sprekers van het Uitoto-dialect, wás al eens gefilmd, tientallen jaren geleden. Het resultaat was hem niet bevallen: een schande voor zijn volk.

Hij was te zien naast steracteur Kapax - de atleet met lange manen en lendendoek was ooit even een Zuid-Amerikaanse filmsensatie, dankzij de junglefilm Kapax del Amazonas (1982). Later verhuurde 'el Tarzán Colombiano' zich voor commercials: tegen betaling worstelend met zijn huisdier, een meterslange anaconda. Geen modelindiaan. Althans: niet voor wie hecht aan een traditionele verbeelding van de Amazonecultuur.

Krankzinnige uitwassen van het opgedrongen katholieke geloof

De 35-jarige Colombiaanse cineast Ciro Guerra (van de roadmovie Los Viajes del Viento, 2009) zag Antonio in een overheidsdocumentaire over bewoners van de rivierdelta. Hij wist meteen: die indiaan met dat ernstige gezicht móést in zijn film. El abrazo de la serpiente, dat zich zo'n honderd jaar geleden afspeelt bij de Amazone, voert langs bloederige rubberplantages waar als slaven gehouden indianen de bomen aftappen, en toont de krankzinnige uitwassen van het opgedrongen katholieke geloof.

Guerra vond Antonio na een lange zoektocht, en pas na uitvoerig overleg ging die overstag. Dat hij in de film een met uitsterven bedreigd dialect mocht spreken, beviel hem. Zo belandde de Amazone-indiaan op de rode loper in Cannes voor de wereldpremière, en later in Hollywood vanwege de Oscarnominatie, de eerste ooit voor Colombia.

De band tussen de Amazonebewoners en de filmwereld is ruim een eeuw oud. Eerst kwamen de ontdekkingsreizigers en etnografen, met camera's die enkel registreerden. Later, met name in de jaren tachtig, werden de woudbewoners ontdekt door speelfilmregisseurs. Zoals de Brit John Boorman met zijn mystieke, wereldwijd uitgebrachte woudepos The Emerald Forest (1985), waarin een ontvoerd blond kind wordt opgenomen door een in camouflage excellerende indianenstam. Films met een ecologische boodschap: tegen de woudkap.

Lees hier de recensie van El abrazo de la serpiente.

Moeizaam contact

Boorman - inmiddels 83 - trok enige tijd op met de Xingu-indianen om hun gebruiken te leren. Het eerste contact verliep moeizaam: een meegebracht visnet werd afgekeurd, waarna de stam dreigende geluiden maakte. De zeep en lucifers werden wel geapprecieerd.

Uit ideële overwegingen (de ongerepte indianen dienden ongerept te blijven) en uit praktische (de indianen begrepen niks van het concept 'acteren'), koos Boorman ervoor naar de stad getrokken indianen op te leiden als woudbewoners. Voorafgaand aan de opnamen oefende de filmstam het boogschieten, kanoën en tribaal dansen.

Geen filmer maakte het zich al filmend in de Amazone ooit zo lastig als Werner Herzog met zijn surreële jungleopera Fitzcarraldo (1982), waarin een rubberbaron een compleet stoomschip over een heuvel laat takelen door zich ongans sleurende indianen. Dat de als figuranten gecaste indianen Herzog aanboden diens onuitstaanbare hoofdrolspeler Klaus Kinski van kant te maken, als vriendendienst, geldt als klassieke filmanekdote. Minder bekend is dat de Duitse regisseur eerder tijdens de productie op de vlucht sloeg voor andere indianen, die zijn filmkampement platbrandden.

Speciaal voor de opnamen verplaatste Herzog een halve stam, wat zorgde voor territoriale spanningen: een pijl doorboorde een indianenkeel. De filmer beloofde de indianen in ruil voor het acteerwerk te helpen bij een claim op hun geboortegrond, maar kon die belofte niet nakomen.

Regenwoud als filmdecor

Sinds die grootse Amazone-epossen werd het regenwoud nog vaak ingezet als filmdecor: van Héctor Babenca's gewaardeerde boekverfilming At Play in the Fields of the Lord (1991), waarin Tom Berenger zich bekeert tot Amazone-indiaan, tot het minder serieus genomen Medicine Man (1992), waarin Sean Connery in het woud speurt naar een kankermedicijn.

Horrorregisseur en Tarantinoprotegé Eli Roth (Cabin Fever, Hostel) kreeg het in 2013 aan de stok met allerlei ecologische instanties nadat hij diep in de Amazone een nog traditioneel levende indianenstam had ingezet voor zijn kannibalismehorrorfilm The Green Inferno. Roth begreep de kritiek niet. Hij had de stam vooraf, en ter educatie, keurig de eveneens in het regenwoud gefilmde jarentachtighorrorcultklassieker Cannibal Holocaust getoond - zodat ze ongeveer wisten wat de bedoeling was. En de indianen hadden zowel die gruwelfilm als de latere opnamen heel leuk gevonden.

Het Colombiaanse El abrazo de la serpiente won uiteindelijk geen Oscar, vorige maand; het beeldje ging naar het Hongaarse Son of Saul. Amazonebewoner en acteur Antonio, die zijn volk voorafgaand aan de reis had beloofd dat hij zich in dat verre Hollywood niet 'te trots' zou opstellen, liet zich in Los Angeles interviewen door diverse media. 'We móéten onze cultuur tonen', benadrukte de indiaan de noodzaak van zijn filmavontuur. 'Doen we dat niet, dan zal niemand ons waarderen.'

Beeld Antonio Bolívar Salvador

Birdwatchers

De Chileens-Italiaanse filmer Marco Bechis kreeg in 2008 alle handen op elkaar voor zijn door indianen geacteerde arthousedrama Birdwatchers, over een van hun grondgebied verdreven guaranistam. Hij bracht het trotse opperhoofd, die ook meespeelde in de film, mee naar het filmfestival van Venetië. De afloop was minder vrolijk: het opperhoofd werd enkele jaren later met messteken om het leven gebracht. Vermoedelijk hadden de daders belangen in de rietsuikerindustrie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden