We leven nu in de toekomst (zoals voorspeld in scifi-klassiekers) - is het echt zo somber?

Het is november 2019, we leven nú de toekomst van scifi-klassieker Blade Runner. Hebben we iets gehad aan al die sombere voorspellingen over ons huidige tijdperk? Lees hier ons artikel van vorig jaar terug.

Hebben we iets gehad aan al die sombere voorspellingen over ons huidige tijdperk? Beeld Stefan Glerum.

De poster van de sciencefictioncultfilm Rollerball uit 1975 (Nieuwmarktrellen, Pol Pot, Wish You Were Here van Pink Floyd) meldt: 'In de nabije toekomst bestaan oorlogen niet meer. Maar er is Rollerball.' Die nabije toekomst is nu; Rollerball speelt zich af in 2018. Dat weten we omdat tekenaar en animator Dan Meth in een van zijn geweldige 'pop-cultural charts' op danmeth.com een Futuristic Movie Timeline heeft uitgezet. Daarop staat genoteerd in welk jaar in de toekomst de grote sciencefictionfilms spelen, afgezet tegen het jaar dat ze gemaakt zijn.

In zijn grafiek valt in een oogopslag op dat we nu midden in het tijdperk van de sciencefictionklassiekers leven. Robocop speelt in 2015, net als Back to the future 2. We hebben net het jaar van The Running Man achter ons gelaten (gemaakt in 1987, met Arnold Schwarzenegger, een Oostenrijker die later gouverneur van Californië zou worden, over sci fi gesproken) en volgend jaar arriveren we in 2019, het jaar dat de eerste Blade Runner zich afspeelt. En dan is het al bijna 2022, het jaar van Soylent Green (1973). Allemaal films die de 'not too distant future' wilden oproepen, onvoorstelbaar, en toch nabij.

Een beeld uit de film Soylent Green, waarin de mens de aarde heeft verpest en zich in leven houdt met felgekleurde chemische crackers. Beeld Soylent Green

Spiegel

Wat klonk er in het laatste kwart van de 20ste eeuw meer als 'de toekomst' dan het jaar 2000? En wat klonk dichter bij dan een jaartal dat we in ons leven nog zouden halen? Met de kanttekening dat het jaar 2001 voor altijd was ingenomen door de gelijknamige film van Stanley Kubrick, uit 1968.

De gangbare opvatting over sciencefiction, of het nou gaat om verhalen, romans, films of tv-series, is dat het genre de wereld een spiegel voorhoudt, zwart of anderszins.

Rollerball van Norman Jewison dateert uit 1975 en is gebaseerd op een verhaal dat scenarist William Harrison twee jaar eerder schreef voor tijdschrift Esquire. In die 'nabije toekomst' van 2018 heeft de mensheid oorlog uitgebannen, maar daar wordt, geen verrassing, een hoge prijs voor betaald. Het bedrijfsleven heeft de planeet overgenomen en monopolisten verdelen en heersen. Om het volk rustig te houden, gaan teams elkaar te lijf in het spel rollerball, een soort dodelijke combinatie van American football, stayeren achter een motor en freefighten - de wedstrijden werden overigens opgenomen op een wielerbaan in München. Verborgen boodschap van de heersende klasse: het beste team wint, elke vorm van individualiteit moet je met de dood bekopen.

In deze wrede wereld duikt Jonathan E. (James Caan) op, een speler die alles overleeft, en zo de held van het volk wordt. Dit is geheel tegen de zin van het conglomoraat waarvan Jonathan het eigendom is. Leden van het rollerballteam leven in luxe en er wordt bovendien gezorgd voor een voortdurende aanvoer van 'professionele vrouwen'. Maar als Jonathan te gehecht raakt aan een van hen (Maud Adams), verdwijnt zij opeens van het toneel. Jonathans zoektocht naar informatie over zijn verloren liefde brengt hem naar de bibliotheek, waar boeken zijn verdwenen en alle informatie is 'samengevat', door de superbedrijven. Komt het u al een beetje bekend voor? De zorgen van 1975 vallen op zijn minst deels samen met de zorgen van 2018, het echte 2018, ons 2018.

Het bewijst wellicht dat een dystopie altijd van pas komt. De Canadese schrijver Margaret Atwood schreef The Handmaid's Tale in 1985, gebaseerd op haar zorgen over de retoriek van het Amerika onder Ronald Reagan, terwijl de televisieserie gebaseerd op het boek ruim dertig jaar later werd gezien als een commentaar op het tijdperk-Trump.

Rollerball kwam uit vlak na het Watergateschandaal. Los van de eindeloze actiescènes (het was de eerste film waarin stuntmensen genoemd werden op de titelrol) is het een diep-pessimistische film, waaruit een groot wantrouwen spreekt jegens de overheid, elke overheid.

Sciencefictionfestival

Other Futures omschrijft zichzelf als het eerste niet-westerse sciencefictionfestival in de wereld. Het wil een 'digitaal en fysiek platform' zijn voor 'toekomstdenkers uit alle delen van de wereld'. Het programma bevat films, anime en manga, literatuur, beeldende kunst, muziek en multimedia performances.

Het festival speelt zich af van 2 t/m 4 februari in de Melkweg en de Sugarfactory in Amsterdam. In de Melkweg Galerie loopt een expositie t/m 11 februari.

James Caan als Jonathan E in Rollerball Beeld Rollerball

Blade Runner

En de film mag dan in 2018 spelen, het is een jarenzeventigextravaganza; de interieurs hebben de uitstraling van een vliegveldlounge en de mannen dragen hun borsthaar met overtuiging. En een soundtrack als deze, met muziek van Bach en Albinoni, kom je in het échte nu ook niet meer tegen. Neem het slot, als Jonathan als overwinnaar door de ring rijdt, tussen de brandende puinhopen. De film eindigt met een extreme close-up van het hoofd van James Caan, begeleid door een demonische organist die losgaat op Bachs Toccata en fuga in d mineur. Een ding is zeker: in 2018 worden zulke actiefilms niet meer gemaakt.

Over elf maanden breekt het jaar van Blade Runner aan, de klassieker van regisseur Ridley Scott uit 1982. Na een ouderwets lange rollende tekst waarin wordt uitgelegd in welke wereld we zijn beland - ook hier is er een almachtig superbedrijf dat de lakens uitdeelt - verschijnt de volgende tekst in beeld: 'Los Angeles, november 2019'. We zien geen vrolijke palmbomen, maar een stedelijk inferno bij nacht, met vuurspuwende schoorstenen en vliegende auto's, de pars pro toto van de toekomst. Om de schrijver van Back to the Future 2 (1985) aan te halen: 'We wisten dat er in het jaar 2015 geen vliegende auto's zouden zijn, maar God, we móésten ze wel in de film hebben.'

Scotts meesterwerk (in 2016 opgevolgd door Blade Runner 2049; in dat jaar hoort u ons weer) was gebaseerd op de roman Do Androids Dream of Electric Sheep? (1968) van schrijver Philip K. Dick. Dick overleed vlak voor de première van Blade Runner op 53-jarige leeftijd. Zijn omvangrijke oeuvre, 44 romans en 121 korte verhalen, is tot op de dag van vandaag een inspiratiebron voor schrijvers, film- en seriemakers. Dicks werk vormde ook de basis voor Paul Verhoevens Total Recall uit 1990 (en de remake uit 2012), Steven Spielbergs Minority Report (2002), A Scanner darkly (2006), The Adjustment Bureau (2011) en de serie The Man in the High Castle (2015). De schrijver heeft bovendien een nieuwe prestigieuze televisieserie die zijn naam in de titel voert: Philip K. Dick's Electric Dreams, een knipoog naar het elektrische schaap uit de robotdroom (zie recensie).

Dick heeft vlak voor zijn dood nog een minuut of twintig van de spectaculaire special effects van Blade Runner kunnen zien, zodat hij Scott zijn zegen kon geven: 'Het was mijn eigen innerlijke wereld.'

(Tekst gaat verder onder trailer).

Die innerlijke wereld van Dick, waar het wemelt van androids met een identiteitsprobleem, droomwerelden en, alsof het nog niet complex genoeg is, parallele universums, was op zijn zachtst gezegd getroebleerd te noemen. Hij omschreef zichzelf als een 'flipped-out freak' en zijn leven werd getekend door psychotische episoden en het gebruik van amfetamine (speed). Denk daar nog maar eens aan bij het zien van het hallucinante Blade Runner.

Al in 1963 schreef hij het meesterwerk The Man in the High Castle, een alternatieve geschiedenis waarin Duitsland en Japan de oorlog hebben gewonnen. Dit werk kan rustig worden vergeleken met Philip Roths The Plot Against America (Roosevelt verliest de verkiezingen van luchtvaartheld en antisemiet Lindbergh), maar toch bleef men hem zien als sciencefictionauteur. Hij won de hoogste prijs voor sciencefictionliteratuur, de Hugo, maar daarmee werd een schrijver in die tijd veroordeeld tot de slechtbetaalde uithoeken van de boeken- en bladenmarkt. Hij verdiende zijn brood bij bladen als Galaxy en Planet Stories, waar op de covers schaarsgeklede meisjes in handen van aliens vielen en de woordprijs heel wat lager lag dan bij The New Yorker, het parallelle literaire universum dat hij niet kon bereiken.

Philip K. Dick werd in 2007, een kwarteeuw na zijn dood, opgenomen in de prestigieuze The Library of America-serie, eindelijk zij aan zij met Roth en de anderen. Tegenwoordig is de invloed van de filosofische sciencefiction van Philip K. Dick overal terug te vinden, bijvoorbeeld in series als Westworld, Star Trek Discovery, The Leftovers en Black Mirror. Eigenlijk overal waar mensen, robots en aliens worstelen met technologie en de mysterieuze krachten van het universum.

(tekst gaat verder onder de foto)

Beeld Stefan Glerum

Sciencefiction inhalen

De opwinding over het feit dat we sciencefiction inhalen is zeker niet nieuw. Bij het aanbreken van het jaar 2015 ging er een kleine beving door de sociale media. Grappenmakers vroegen zich af waar hun 'hoverboard' bleef, het zwevende skateboard dat in het tweede deel van Back to the Future de grootste belofte voor een schitterende toekomst inhield. Om nog maar te zwijgen van de zelfstrikkende sneakers. De toekomst was exact vastgepind op 21 oktober 2015, de datum op de Flux Capacitor tijdmachine die is ingebouwd in een DeLorean DMC-12. De auto, hoe onwaarschijnlijk het model ook leek, bestond echt, de tijdmachine helaas niet.

Anders hadden de makers, die de film aan het eind van de jaren tachtig schreven, wellicht opgemerkt dat telefooncellen niet meer in het straatbeeld passen en dat de grote sprong voorwaarts in communicatietechnologie niet de thuisfax was.

De toekomst had meer haast dan de sciencefiction.

Het beroemde hoverboard uit de Back to the futurefilms. Beeld Back to the future
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden