We kunnen zonder kerk, maar Kuitert oordeelt milder dan voorheen

En Jezus sprak: 'Waar twee of meer mensen in mijn naam samenkomen, zal ik in hun midden zijn.' Woorden die de grondslag vormen voor het typisch christelijke concept kerk. Ze markeren tevens het begin van veel ellende. Het ging meteen al mis. Eerst draaide het nog om de centen: Ananías en Sapphíra hielden geld achter dat aan hun vroegchristelijke gemeente toekwam, logen erover en vielen voor straf dood neer. Maar in een brief aan de Galaten moest Paulus zijn Turkse broeders en zusters op inhoudelijke gronden kapittelen. De gelovigen bleken er verfoeilijke, want voorchristelijke denkbeelden op na te houden.

Beeld EPA

Boodschap van Boven

Zet een groepje godzoekende zielen bijeen en in no time zal iemand zich als leider opwerpen. Als vanzelf vormt zich vervolgens een kaste van bisschoppen, priesters, ouderlingen en wie al niet, waaraan de gelovigen zich dienen te onderwerpen. Vanaf dat moment, zo toont de geschiedenis van het christendom, blijkt er bar weinig voor nodig om als gewone gelovige het leven voortijdig op de brandstapel te zien eindigen.

Het werkt heel eenvoudig. De kerkleiding claimt dat zij haar religieuze gelijk niet uit haar duim zuigt, maar van hogerhand heeft. Met een beroep op een openbaring, een boodschap rechtstreeks van Boven, wordt de macht gelegitimeerd; een claim die geen andere bedoeling heeft dan elke vorm van tegenspraak de mond te snoeren. Er is geen kerkgenootschap, van de kerk van Rome tot het allerkleinste, van de protestantse mainstream afgescheiden conventikel, dat deze methode niet volgt.

Het was een protestantse theoloog die deze werkwijze als boerenbedrog onderuithaalde. In zijn in 1974 verschenen Zonder geloof vaart niemand wel poneerde de aan de Vrije Universiteit verbonden theoloog en ethicus H.M. Kuitert zijn inmiddels vermaarde oneliner: 'Alle spreken over Boven komt van beneden, ook de uitspraak dat iets van Boven komt.' In zijn nadien verschenen, voor een breed lezerspubliek bedoelde oeuvre, bouwde Kuitert voort op deze stelling. Zo moest in zijn voorlaatste boek, Alles behalve kennis (2011), de theologie, het vakgebied waarin hij bekendheid verwierf, het ontgelden. Want anders dan de naam doet vermoeden, levert godgeleerdheid helemaal geen verifieerbare kennis op, laat staan van God. Daarmee voldoet zij niet aan de maatstaf die voor alle andere aan de universiteit beoefende disciplines geldt.

Menselijke verbeelding

Een zelfde benadering past de inmiddels 90-jarige auteur toe in zijn onlangs verschenen Kerk als constructiefout. Ditmaal heeft hij het gemunt op de claim dat de kerk, als 'bruid van Christus', bestaat 'bij de gratie Gods' en dus de waarheid, gebaseerd op een door God zelf gedicteerde Heilige Schrift, in pacht heeft. Het is allemaal mensenwerk luidt, kort samengevat, Kuiterts standpunt. Uitgangspunt in dit nieuwe boek is de constatering dat de door de eeuwen heen zo beproefd gebleken formule inmiddels, mede dankzij Verlichting, wetenschap en een sterk ontwikkelde hang naar zelfbeschikking, ook wel is uitgewerkt. Weinigen lijken nog bereid hun vrijheid van levensbeschouwing en geweten bij de kerkdeur in te ruilen voor een kant-en-klaarpakket overleefde leerstelligheden. Mensen, meent Kuitert, kunnen zeer wel zonder kerk. Sinds de tweede helft van de vorige eeuw is massale kerkverlating dan ook een feit.

De vraag is of dat erg is. In Alles behalve kennis meende de auteur nog tamelijk ironisch dat de overgebleven kerken mooi dienst kunnen doen als 'afkickcentra' voor de laatste gelovigen. In Kerk als constructiefout oordeelt hij milder. Als de genootschappen die zich nu nog 'kerk' noemen, bereid zijn de claim te laten varen dat zij een geopenbaarde waarheid verkondigen, kunnen zij mensen die hun religieuze inspiratie met gelijkgestemden willen delen, onderdak bieden.

En de christelijke overlevering? Die redt het wel, zoals de subtitel van Kuiterts jongste boek aangeeft, zolang niet uit het oog verloren wordt dat zij geen van God gegeven boodschap is, maar een product van de menselijke verbeelding. Voor haar geldt hetzelfde als voor muziek, literatuur en beeldende kunst, die ons troost, beweegt en bij de les houdt. Want, zoals hij in 2002 al poneerde in zijn Voor een tijd een plaats van God: 'Eerst waren er mensen, toen goden, toen God.' En niet andersom.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden