We kunnen de gezellige Pallieter wel gebruiken

Elke Vlaming kent de gezelligerd Pallieter van naam. Hoog tijd om hem te ontdekken. Want we kunnen wel wat van zijn levensvreugde gebruiken

Felix Timmermans. Beeld Typex

Pallieter is een van de meest voorkomende cafénamen van Vlaanderen. Het staat voor een gezellige dikbuik, een zorgeloze levensgenieter, lustig spartelend in de natuur. Maar vraag aan de stamgasten waar het woord vandaan komt, en niet velen zullen Felix Timmermans Pallieter hebben gelezen.

Toch is het de succesvolste Vlaamse roman: meer dan een miljoen exemplaren verkocht, en al gauw na de publicatie in 1916 werd het in vele talen vertaald, tot aan het Japans, en bejubeld door Stefan Zweig, Rainer Maria Rilke en Hermann Hesse. Ter gelegenheid van de 100ste verjaardag verschijnt het boek deze maand opnieuw, bezorgd door Wendy Lemmens en Kevin Absillis.

Pallieter begint met de lente. De titelfiguur, die in een paradijselijk lusthof woont in Lier, een stadje ten zuidoosten van Antwerpen, verwelkomt de zon met een duik in de rivier 'in zijnen blooten flikker'. Zingend en kirrend aanbidt hij de natuur, slokt een paar dikke boterhammen op, en trekt het land in. Veel meer gebeurt er niet in de volgende tweehonderd pagina's, episodes uit het leven van een vrijgeboren adamsfiguur, niet gebonden aan werk, kerk of familie. Pallieter trouwt met het jonge meisje Marieke, zij baart hem een drieling, en tot slot trekken ze met een huifkar de wijde wereld in.

Pallieter is voor de Vlamingen niet zozeer een vergeten, als wel een afgedankt boek. Het is door letterkundigen terzijde gelegd als niet literair, te oppervlakkig, folkloristisch vooral, met zijn breugeliaanse schranspartijen en in dialect gespelde lofzangen op het boerenleven. Deze nieuwe uitgave pleit voor een herwaardering. Absillis noemt het in zijn goed onderbouwde nawoord zelfs een 'protest tegen de heersende beeldvorming rond Timmermans'.

Beeld cover boek

Op het eerste gezicht is Pallieter toch vooral kneuterigheid en vrolijkheid. Timmermans heeft zich niet willen inhouden in het aantal geëxalteerde natuurbeschrijvingen, waarin Pallieter steeds weer zo vervuld raakt dat de tranen uit zijn ogen lekken, en smakelijk opgetekende uitbundige diners, waarbij degene die het minste eet in zijn blote gat 'in een talloor rijspap moet gon zitte'.

Maar Pallieter blijkt weerbarstiger dan de Anton Pieck-taferelen doen vermoeden. Het boek verscheen midden in de Eerste Wereldoorlog, toen Lier in puin lag en de literatuur somber, melancholisch en metafysisch was. Tegen die achtergrond was de hyperaardse, zinnelijke Pallieter een protestfiguur. Dat is hij ook in thematische zin: hij ontglipt aan elke maatschappelijke orde, vooral de burgerlijke, religieuze en politiek-economische. Een arrogante graaf krijgt een scheet in zijn gezicht, met de pastoor is het goed zuipen, hij grijpt boerinnen bij de tetten en heeft op een of andere manier genoeg geld om nooit te hoeven werken. Niet verrassend dat latere herdrukken door de kerk werden gecensureerd.

Felix Timmermans

De Vlaamse Felix Timmermans (1886-1947) runde een kantwinkeltje in Lier, toen hij de eerste delen van zijn doorbraakroman Pallieter schreef. Hij stuurde ze op naar Willem Kloos, die de verhalen enthousiast publiceerde in het respectabele tijdschrift De Nieuwe Gids. Toen het boek als roman verscheen, in 1916, midden in de oorlog, werd het onmiddellijk een hit. Pallieter was een nieuw geluid, fris, levenslustig en ontroerend.

Voor nationalistische doeleinden kun je Pallieter evenmin inzetten, hoewel hij vaak op die manier is geïnterpreteerd. Aan het slot verlaat hij immers zonder spijt zijn heimat, omdat er in de rest van de wereld nog meer schoonheid te vinden is.

Ook in de stijl doet Timmermans soms best interessante dingen, al gaat het wat ver om hem avant-gardistisch te noemen, zoals Absillis enthousiast probeert. Vleugjes impressionisme (rinkelende zonnestralen) en expressionisme (groen-blauw koren) waaien door het boek, zoals de tijd altijd door literatuur heen waait. Toch maar herlezen dus, deze klassieker. We kunnen wel iets van Pallieters levensvreugde gebruiken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden