Interview

'We kijken allemaal naar het verleden niet naar de toekomst'

De Italiaanse filmmaakster Alice Rohrwacher zoekt naar echtheid: ze filmt op celluloid en heeft een broertje dood aan de valse nostalgie naar het platteland. In Le Meraviglie zet ze die hang naar de Middeleeuwen te kijk.

Vader Wolfgang (Sam Louwyck) en moeder Angelica (Alba Rohrwacher) en drie van hun kinderen in de film Le Meraviglie.

Ze kan het niet genoeg benadrukken: haar tweede speelfilm lijkt wellicht autobiografisch, maar het verhaal dat de Italiaanse filmmaakster Alice Rohrwacher (34) met Le Meraviglie vertelt, is niet het hare.

Goed, ze keerde voor haar film terug naar Umbrië, de fotogenieke streek waar ze opgroeide, en de vader die een centrale rol in de vertelling inneemt, is net als haar eigen vader een bijenhouder met een Duitse achtergrond. Maar meer is er niet; het zijn slechts de doorleefde details waarmee ze haar verhaal zeggingskracht geeft.

'Het zou mooi zijn als het mijn verhaal is, maar dat is niet zo', zegt ze eerder dit jaar tijdens het filmfestival van Rotterdam. 'Het is mijn wereld, dat wel. Ik ken de bijen, ik ken het platteland.' De vraag wordt haar keer op keer gesteld, zegt ze, sinds de wereldpremière in Cannes, waar de film vorig jaar met de Grand Prix werd bekroond. Prima natuurlijk: Rohrwacher geldt inmiddels als hét nieuwe jonge gezicht van de Italiaanse cinema. 'Maar ik maak geen films om over mijzelf te praten. Als ik daaraan behoefte heb, bel ik gewoon een vriend.'

Vier sterren

Alice Rohrwacher heeft een wonder verricht in Le Meraviglie. Zelden was een sprookje zo levensecht als in dit gevoelige verhaal over familiebanden en opgroeien, schrijft Pauline Kleijer in haar recensie.

Traditioneel eten

En toch is de verhouding tussen echt en onecht een van de belangrijkste thema's in Le Meraviglie ('de wonderen'). De film gaat over een plattelandsgezin (vader Wolfgang wordt gespeeld door de Vlaming Sam Louwyck, moeder Angelica door Rohrwachers eerder doorgebroken oudere zus Alba), dat moeite heeft de eindjes aan elkaar te knopen. Allerlei wettelijke regels maken het werk voor de klassieke, bescheiden bijenhouder lastiger dan ooit. De gezinssituatie komt verder onder druk te staan wanneer de oudste van zijn vier dochters, de 12-jarige Gelsomina, het gezin aanmeldt voor een tv-show waarin een weelderig aangeklede presentatrice (Monica Bellucci) zoekt naar het beste boerenproduct uit de streek. De makers van het programma schetsen een folkloristisch beeld van het platteland, als de plek waar zich nog echte wonderen voltrekken.

'In Italië zijn we tradities als toeristische evenementen gaan beschouwen', zegt Rohrwacher. 'Vooral in de zomer zijn er feestweken rond traditioneel eten, weken waarin de Middeleeuwen worden gevierd, festivals voor echte traditionele muziek. Echt - alles wordt je verkocht als echt. Dit zette mij aan het denken. We hebben prachtige landschappen, maar niemand bekommert zich werkelijk om landschapsbehoud. We kijken allemaal naar het verleden en maken er een happening van, we kijken niet naar de toekomst.'

Met een cynische uiteenzetting over de inflatie van tradities heeft die tv-wedstrijd overigens weinig te maken. Rohrwacher wil vooral laten zien hoe woorden en hun betekenis - echt, onecht - door elkaar lopen. 'In de natuur zie je soms een mooie bloem en denk je: prachtig, lijkt wel nep. En zie je een bloem van papier: mooi, net echt. Als je iets waarachtigs wilt laten zien, moet je daar soms namaak tegenover zetten.'

Nog zoiets: toen ze een aantal jaar geleden in Berlijn woonde en mensen vroegen waar ze vandaan kwam, klonk het vaak: aaah, heerlijk, de Middeleeuwen! Rohrwacher: 'Niemand had echt door hoe tragisch zo'n opmerking eigenlijk is. Alsof het hier en nu van mijn geboortegrond niet bestaat.'

Beeld EPA

Schuld

Rohrwacher studeerde documentairefilm in Lissabon: ze regisseerde een documentaire, Checosamanca (2006) en filmde en monteerde er nog een aantal, tussen 2005 en 2009, voor ze zich toelegde op fictie. Pas toen ze wist wat ze niet wilde, ontdekte ze waar haar hart lag. 'Ik voelde mij schuldig tegenover de mensen wier privéleven ik met mijn camera binnendrong', zegt ze. 'Schuldig tegenover mijn publiek ook, omdat ik er geregeld niet in slaagde mensen voor de camera zichzelf te laten zijn. Ik drong niet door tot waar ik wilde doordringen. Mensen zijn zich tegenwoordig natuurlijk bewuster dan ooit van het beeld dat ze van zichzelf willen laten zien, iedereen heeft wel ergens een profieltje met eigen foto's en filmpjes.

'Begrijp me niet verkeerd: er zijn regisseurs die hier doorheen prikken. Ik geloof in documentaire, het heeft mij gevormd tot de maker die ik ben. Maar het is niet voor mij weggelegd.'

Net als haar speelfilmdebuut Corpo celeste (2011) draaide ze - met haar Franse cameravrouw Hélène Louvart - Le Meraviglie op celluloid. Echte film. Pellicola, ze gebruikt alleen het Italiaanse woord. 'De grootste ontdekking van mijn leven.' Daarmee sluit ze zich aan bij Christopher Nolan, Quentin Tarantino en Paul Thomas Anderson, collegafilmers vol warme idealen over het behoud van cinema. 'Pellicola dwingt je goed na te denken over wat je wilt laten zien. Als we films film willen noemen, moeten we film gebruiken. Zo eenvoudig is het. Woorden zijn belangrijk.'

Waarom bijen?

De vader van Alice Rohrwacher, Reinhard, is bijenhouder, net als de vaderfiguur in haar film. De filmmaakster groeide op met de beestjes. ‘Ik vind ze mooi en tegelijk heeft het vak van bijenhouder iets tragisch. Er is geen echt contact tussen bij en bijenhouder. Een veehouder geeft zijn koe eten en krijgt melk terug. Een bij wil niets van de mens. Die neemt hun honing en maakt ze nerveus, meer niet. De bijenhouder is voortdurend bezig met iets prachtigs dat niet geïnteresseerd is in hem, dat zich niet laat opsluiten in een kooitje.’

Chaos

Ze vervolgt: 'Digitaal filmen is sneller, zeggen ze. Praktischer. Mij is echter nooit duidelijk geworden hoe die twee woorden, snel en praktisch, ook iets goeds opleveren. Er zijn nogal wat dingen die niet goed zijn als ze snel gebeuren. Als je de liefde bedrijft, is snel niet goed, toch? Ik wil helemaal niet snel werken. Als ik snel werk, werk ik juist meer en denk ik minder.'

Het is een van de redenen waarom ze na de opnamen van Le Meraviglie in haar geboortestreek is blijven wonen. 'De aanleiding was praktisch: mijn dochter ging tijdens de opnamen voor het eerst naar school. Maar het was een eenvoudige keuze om er voorlopig te blijven. De omgeving is prachtig, het leven goed. Na de chaos van filmfestivals kan ik mij er helemaal terugtrekken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden