We hechten te weinig belang aan de vertaling

We hebben goede vertalers, maar uitgeverijen beschouwen ze als sluitpost. Zie je aan weer een prachtboek dat verscheen in een rampzalige Nederlandse vertaling.

Beeld Martyn F. Overweel

Kent u Rouen, met die schitterende Notre-Dame aan de Place de la Cathedrale? Zo ja, dan kent u natuurlijk ook de indrukwekkende 'steile rots tegenover de Kathedraal'. Het staat er toch echt, in De haas met de amberkleurige ogen, de in dertig landen verschenen bestseller uit 2010 van de Engelsman Edmund de Waal.

In The Hare With Amber Eyes reconstrueert De Waal opkomst en verval van een gefortuneerde Joodse familie. Dat doet hij aan de hand van de lotgevallen van een bijzonder familiebezit: een verzameling Japanse beeldjes, netsuke, die van generatie op generatie werd doorgegeven en nu in het bezit is van de familie De Waal in Londen.

De Waals geraffineerde debuut - ook te lezen als de kroniek van een eeuw antisemitisme - werd in Nederland al vroeg ontdekt. Het knoopjeskabinet, zoals The Hare With Amber Eyes hier in de eerste druk heette, verscheen in mei 2010 bij uitgeverij Mistral, vrijwel direct na de Britse editie. Inmiddels is de Nederlandse vertaling twaalf drukken en dertigduizend exemplaren verder. Een midprice-versie is aangekondigd voor januari 2015.

Keramiek

Voordat The Hare With Amber Eyes Edmund de Waal literaire roem bezorgde, genoot hij al een internationale reputatie als keramist. In 2013 schonk De Waal de keramiekinstallatie An Idea (for a journey) aan het Rijksmuseum, mede als herinnering aan zijn kindertijd, toen hij samen met zijn Nederlandse grootvader het museum bezocht. De keramiekafdeling maakte grote indruk op de 8-jarige Edmund.

Dus hoe zit dat, met die 'steile rots' in het toch weinig rotsachtige Rouen? Een blik in het Engelse origineel levert meteen het antwoord op: het is een misslag van vertaalster Willeke Lempens, die niet doorhad dat de auteur 'the cliff face of Rouen Cathedral' als metafoor bedoelde (en er zelf maar 'tegenover' bij fabriceerde).

Jammer en curieus, maar niet onoverkomelijk, kun je zeggen. Helaas is die steile rots niet de enige misser. Om met de geringste categorie te beginnen: nogal wat namen lopen in de vertaling kleerscheuren op. Prince Montenuovo heet om onduidelijke redenen Monte nuovo, graaf Mensdorff verliest zijn slot-f, consul-generaal von Jäger wordt 'consul, generaal von Jager', het bankiersgeslacht Königswarter verandert in Königswater.

Nog steeds geen ramp misschien, maar wie geprikkeld door die slordigheden verder leest, ontdekt nog meer.

Onbegrijpelijke zinnen, bijvoorbeeld. Want wat moeten we ons voorstellen bij kinderen die gestoofd fruit te eten krijgen 'om ze regelmatig te houden'? De Engelse uitdrukking 'to keep you regular' is een eufemisme voor het stimuleren van de stoelgang. Het Nederlands kent die uitdrukking niet, dus zal de vertaler een gelijkwaardig alternatief moeten zoeken. Wat hier in het Nederlands staat, is nonsens, een raadsel voor de lezer dat de uitgever net als die 'steile rots' twaalf drukken lang ongemoeid heeft laten passeren.

Nog zoiets, een passage op pagina 184: 'de lakens van de Demonstrerende studenten [ . . . ] maken zoveel lawaai, dat...'. Lakens die lawaai maken? Een blik in The Hare With Amber Eyes leert dat hier een complete zin is verdwenen. De lakens zijn een restant van de zin 'The dustcovers are taken off the furniture', waarna De Waal vervolgt met 'There is so much noise from the demonstrating students...'. In de vertaling zijn beide halve zinnen in elkaar geschoven. Het onbevattelijke resultaat (met ook nog die zinloze hoofdletter in 'Demonstrerende') houdt het ook al twaalf drukken vol.

Van een andere orde, maar niet minder dubieus, zijn de extra krullen die de vertaling aan De Waals proza toevoegt. Dat geldt voor het beletselteken (drie puntjes), dat een sobere opsomming als 'gloves, flowers' verandert in het lichtelijk aanstellerige 'handschoenen, en... bloemen'. Hinderlijk zijn ook toegevoegde losse flodders als 'echt', 'erg', 'zelfs' en 'gewoon' ('gewoon onontkoombaar' in plaats van 'inescapable') - stuk voor stuk aantastingen van De Waals secuur afgewogen stijl.

Beeld Martyn F. Overweel

Nog een wonder, kortom, dat De Waals proza ondanks die niet geringe aanslagen indruk weet te maken. Nederlandse recensenten noemden De haas met de amberkleurige ogen nota bene 'goed geschreven, grondig gedocumenteerd' (Vrij Nederland), 'een onopvallend meesterwerkje' (Het Parool) en 'een prachtig geschreven relaas' (NRC Handelsblad, al sloeg dit wellicht op de Engelse versie).


Wrange lof, voor een vertaling die naast alle onbegrijpelijkheden ook gebukt gaat onder banale taalfouten ('not the least' is iets anders dan 'niet in het minst'; 'hopefully' betekent niet 'hoopvol', 'geariëseerd' is een fantasievorm van 'geariseerd', enzovoorts).


Hoe valt te verklaren dat zoveel fouten en miskleunen ongehinderd twaalf drukken beleven? Ton Naaijkens, hoogleraar vertaalkunde aan de Universiteit Utrecht en redacteur van Filter, tijdschrift voor vertalingen, heeft wel een idee. 'Er is een goede vertaalcultuur in Nederland. Maar vertalingen uit het Engels vormen daar soms een uitzondering op. Dat ligt aan het grote aantal vertalingen uit dat taalgebied en aan het aanzienlijke verloop onder de vertalers, terwijl in die sector ook veel beginners werken. Ik ken dit geval niet, maar het zou een haastklus geweest kunnen zijn. Veel uitgevers moeten bezuinigen en besparen op redactiekosten, onder meer door redactiewerk uit te besteden aan persklaarmakers. Dat kan soms betekenen dat de vertaling een sluitpost blijft.'


Uitgeverij Mistral (Dutch Media), gewezen op de fouten, laat weten: 'In januari verschijnt een volgende editie van het boek. We gaan er alles aan doen om daarin eventuele onjuistheden te herstellen.'





Herziene edities van slecht vertaald werk

W.G. Sebald
Melancholische dwaalwegen
Van Gennep, 1991

'Het komt er op neer, dat de Nederlandse editie praktisch onleesbaar is', schreef Michaël Zeeman in de Volkskrant. De vertaling van Sebalds Schwindel, Gefühle bevatte zoveel fouten, 'dat men van de inhoud geen kennis kan nemen, zoveel moet er geschrapt, verbeterd of herschreven worden'. De uitgever vernietigde de complete oplage en liet Jos Valkengoed in 1992 een nieuwe vertaling maken.

Patrick Modiano
Een stamboek
Querido, 2005

'Bernlef is de ideale vertaler voor Modiano's sublieme stijl', meldde de flaptekst. Martin de Haan oordeelde anders in de Volkskrant: 'Nog veel opmerkelijker dan het grote aantal vertaalfouten is de stilistische onbeholpenheid.' De vertaling van Un pedigrée van Nobelprijswinnaar Modiano is niet meer leverbaar. De uitgever laat weten dat een eventuele herdruk zal worden herzien.

Seamus Heaney
Regio en ring
Meulenhoff, 2010

'Klinklare', 'vertouwen', 'millenium', 'Kavavis' én 'Kafavis' in plaats van Kavafis. Nadat Arjan Peters in de Volkskrant de vele fouten en missers in Hanz Mircks vertaling van Seamus Heaneys District and Circle aan de kaak stelde, liet Meulenhoff de poëziebundel van de Ierse Nobelprijslaureaat opnieuw vertalen. De verbeterde editie verscheen in 2013 onder de titel District en Circle, door Onno Kosters en Han van der Vegt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden