Analyseculturele leven stil

‘We hebben met z’n allen heel hard gehuild’: de gevolgen van de geschrapte voorstellingen

Rob en RobinBeeld Rob en Robin

Voorstellingen waar jarenlang aan is gewerkt en waar soms honderden mensen bij betrokken zijn gaan plotseling niet door. Wat heeft dit voor gevolgen voor de culturele sector? 

Veepest, cholera, de Tweede Wereldoorlog – die rampen maakten eerder dat het culturele leven in Nederland op deze schaal werd stilgelegd. Tussen 1770 en 1773 gold hier een theaterverbod wegens veepest. In 1832, ’33 en ’36 sloten de zomerkermissen als gevolg van cholera. En aan dat rijtje kunnen we nu dus corona toevoegen.

Ruim 70 premières en festivals zijn er intussen afgelast, van afgelopen donderdag tot – in elk geval – 6 april. En dan zijn alle geannuleerde reguliere uitvoeringen nog niet eens meegeteld. Zo moet het Chassé Theater in Breda ruim 40 uitvoeringen opnieuw zien in te plannen. Het Concertgebouw in Amsterdam moest 82 concerten en 18 educatieprojecten afgelasten. En op het kantoor van TivoliVredenburg in Utrecht wordt het al helemaal druk: zij hadden tot en met 6 april 166 evenementen staan – of ruim 200 als je alle concerten van het geannuleerde festival Transition meerekent.

Al die evenementen verzetten wordt een onmogelijke klus, omdat de zalen na 6 april natuurlijk ook gewoon weer avond aan avond zijn volgeprogrammeerd  – in het theater en de klassieke muziek wordt vaak jaren vooruit geboekt.

Een voorstelling, concert of opera simpelweg (iets) later plannen is vaak onhaalbaar. Theaters zijn niet zomaar op afroep beschikbaar en de betrokken acteurs en musici, vaak zzp’ers, hebben alweer andere verplichtingen. Sommige afgelaste producties kunnen pas op z’n vroegst over twee jaar alsnog worden getoond. Andere voorstellingen, waar maanden en soms zelfs jaren aan is gewerkt, waarvoor tekst was geschreven en geleerd, muziek ingestudeerd, rollen of noten gerepeteerd en waarvoor tientallen kostuums zijn ontworpen en gemaakt, zullen nooit meer kunnen worden vertoond. Dat is een financiële en logistieke ramp, maar vooral ook een menselijke tragedie. 

Een rondgang langs gedupeerden wijst uit: de verslagenheid is groot. Maar de veerkracht en de vindingrijkheid zijn dat ook.

Beeld Rob en Robin

Noël Fischer (53), artistiek leider van HNTJong en regisseur van Trojan Wars, een jongerentheatermarathon die zaterdag in première zou gaan

Beeld Rob en Robin

‘De cateraar was al bezig met de 500 maaltijden die we elke avond zouden serveren. De bussen met schoolklassen waren onderweg, de acteurs zaten al in de grime. We zouden om 5 uur beginnen. En ja, toen ging donderdagmiddag om 4 uur de stekker eruit. We hebben met z’n allen heel hard moeten huilen, maar ik kreeg ook een hysterische, onbedaarlijke lachbui. Ik ben echt nog een beetje in shock.

‘Het plan voor een jeugdtheatermarathon over de Trojaanse Oorlog ontstond drie jaar geleden. We wilden een complete festivalervaring van vijf uur creëren. Dat is duur, dus we zijn ook drie jaar geleden al gaan sparen. Peer Wittenbols begon twee jaar geleden te schrijven aan de tekst, Carly Everaert ontwierp 250 kostuums, er zouden elke avond 80 mensen aan deze voorstelling werken: technici, kleedhulpen, productiemedewerkers. En er zouden zo’n 45 performers op toneel staan, 19 acteurs plus elke avond een andere grote groep getalenteerde jongeren – voor hen een unieke ervaring. We hebben ons ongelofelijk ingespannen om contact leggen met honderden middelbare scholen en de kaartverkoop liep goed. Het is zo zonde dat al die inspanningen nu verloren gaan. We hebben één try-out gehad, en dat was geweldig, een groot feest.

‘Ik denk wel: waarom treft dit nu net deze productie? Trojan Wars is het grootste werk dat ik ooit heb gemaakt, en misschien wel de grootste jongerenproductie ooit. We hebben allemaal zó hard gewerkt, dat wil je gewoon heel graag laten zien aan een publiek. Hopelijk kan dat nog later dit seizoen, of anders volgend jaar.’

Willem Jeths (60), componist van de nieuwe opera Ritratto, die vrijdag het Opera Forward Festival zou openen

Beeld Rob en Robin

‘Ik was even op bed gaan liggen om uit te rusten. Radio 1 stond aan. ’s Avonds zou de generale zijn. Soms heb je van die producties waarvan je denkt: we zijn er nog niet helemaal. Maar nu klopte alles, het klonk als een klok. En toen kwam de persconferentie waarin werd gezegd dat alle evenementen met 100 man of meer niet door konden gaan. Wat ik voelde? Vergelijk het met wanneer je denkt dat je in een heel goede relatie zit en je partner uit het niets zegt: het is over. Het deed me denken aan het overlijden van mijn moeder. Dat was erger, natuurlijk, maar je kunt niet direct geloven dat het waar is.

‘Ik heb anderhalf jaar aan de muziek van Ritratto gewerkt, het idee is nog veel ouder. De productie moet ongeveer een miljoen hebben gekost. Er zat zoveel voorbereiding in, we hadden een podcast gemaakt over het stuk. We maakten in de week vooraf al van die grapjes van: nou, je weet maar nooit. De zangers waren tijdens de persconferentie aan het repeteren, dus hoorden pas vlak voor de generale dat de voorstellingen niet door zouden gaan. Sommigen vielen elkaar huilend in de armen. Omdat we met de musici onder de 100 man zouden blijven, hebben we besloten wel de generale te doen en die op te nemen. Ik moest nog bidden dat mijn partner en een vriendin de zaal in mochten.

‘De Nationale Opera zal de generale streamen. Maar of de opera nog door deze cast wordt uitgevoerd, is afwachten. Zo’n productie is niet zo eenvoudig in een seizoen te passen, de seizoensbrochures zijn al gemaakt. Ik heb goede hoop.’

Rutger Gernandt (34), zakelijk directeur van gezelschap De Warme Winkel, dat zondag in première zou gaan met Een oprechte ode aan de ironie

Beeld Rob en Robin

‘Ja, het is wel... eh... ironisch. Maar in de eerste plaats natuurlijk verschrikkelijk. Ons gezelschap gaat hierdoor niet direct failliet, maar het heeft wel enorme financiële consequenties. Want de kosten lopen door, maar de inkomsten blijven uit.

‘Onze acteurs zijn in loondienst, maar de technici zijn zzp’ers. Ik heb meteen besloten dat we hen ook gewoon betalen voor de avonden dat we niet spelen. Ik kon het niet over mijn hart verkrijgen dat niet te doen. En als we straks opnieuw moeten repeteren en extra spelen kost dat ook weer meer geld. Ons decor is voorlopig opgeslagen in een grote trailer. We hopen natuurlijk zo snel mogelijk weer aan de slag te kunnen.

‘Het is in overleg met de theaters waar we zouden spelen gelukt om negen voorstellingen te verplaatsen naar verderop in het seizoen. Maar elke keer dat de maatregelen worden verlengd, moet die puzzel opnieuw gemaakt. We houden er rekening mee dat we misschien pas half of eind mei weer kunnen beginnen. Maar er ontstaat nu natuurlijk een stuwmeer aan voorstellingen die opnieuw moeten worden gepland. In het uiterste geval beginnen we nu pas na de zomer. Gelukkig stond in september en oktober wel al een Vlaamse tournee gepland.

‘De verslagenheid is groot. Je hebt toch twee maanden naar iets toegewerkt dat we nu niet kunnen afronden. Alles is heel abrupt tot stilstand gekomen. Maar voor de fans: op Theaterflix zijn veel van onze oudere producties te zien. Dus liefhebbers kunnen ons wel bingewatchen.’

Elise van Es (28), freelance sopraan van wie alle concerten zijn afgezegd

Beeld Rob en Robin

‘Ik zat in de trein terug van een repetitie met het Groot Omroepkoor toen het bericht kwam. Ik heb in Oostenrijk gestudeerd en volgde de situatie daar al langer, dus ik wist dat dit eraan zou komen – ik hamsterde al toen nog niemand anders hamsterde. Toch keken de mensen in de trein me aan van: wat gebeurt er? Mijn mond viel open, geen beweging meer. Het Bach-passieseizoen is voor zangers zoals ik de drukste periode van het jaar.

‘Ik zing in het Laurens Collegium, het Nederlands Kamerkoor en vaak bij het Groot Omroepkoor, daarnaast soleer ik bij amateurgezelschappen. Voor solisten die het alleen van die oratoriumverenigingen moeten hebben, is deze klap nog veel groter. Er zijn nu tien van mijn concerten afgezegd, ik mis voor ongeveer 4.500 euro aan inkomsten. Dat is een kwart van mijn jaarinkomen. Maar je weet nu al dat dit langer gaat duren dan tot 6 april. Ik word nu om 10 uur pas wakker en zit maar voor me uit te staren op de bank. Het enige wat ik kan doen, is zanglessen geven via Skype.

‘Een kwart uit een jaarinkomen is voor iedereen erg, maar wij hebben een kwetsbaar beroep. Daarom heb ik me zo gestoord aan de uitspraken van minister Wiebes (die bij WNL op Zondag zei dat hij geen toezegging wilde doen voor steun aan getroffen zelfstandigen, omdat zzp’ers zelf voor hun zzp-schap zouden hebben gekozen, red.). Ik heb een buffer opgebouwd, zit bij een broodfonds, in die zin ben ik de voorbeeldige ondernemer. Het is stuitend dat een minister ons zelfs in deze tijd zo schoffeert.’

Rob Hilberink (38), directeur van het Liszt Concours, dat dinsdag had moeten beginnen in Utrecht

Beeld Rob en Robin

‘Van de veertien pianisten waren er donderdag nog maar tien over. Een paar deelnemers kwamen uit Italië, die konden niet komen. En toen kon de kandidaat uit Tsjechië ook niet meer. Een paar juryleden hadden al afgehaakt. Toen in de middag het bericht kwam dat alle grote evenementen werden afgelast, kwam dat nog net op tijd om een Amerikaanse pianist af te bellen. Ze zou over drie uur gaan vliegen, ze was al op het vliegveld.

‘We schoten meteen in de regelstand. We hebben snel nog even een banier afbesteld die in winkelcentrum Hoog Catharijne zou komen te hangen. We dachten nog even aan een B-scenario, het concours laten doorgaan, maar zonder publiek, maar TivoliVredenburg wilde het gebouw op slot. Het Radio Filharmonisch Orkest zou de finalisten begeleiden in de orkestfinale, maar dat kon ook niet meer. Ik probeer nu een gecomprimeerde versie te organiseren, eind juni, begin juli, als het in TivoliVredenburg wat rustiger is.

‘Het Liszt Concours wordt eens in de drie jaar georganiseerd. We waren al voor deze editie aan het plannen in de zomer van 2017, negen maanden geleden hadden we selectieronden in Moskou, Shanghai en New York. Meer nog dan met het plannen, zijn we bezig met de prijswinnaars, die we drie jaar lang zouden begeleiden met hun carrière. Er stonden al vijftig, zestig concerten voor hen. Ik ben teleurgesteld dat ik niet kan waarmaken wat ik de deelnemers heb beloofd. Dit is niet erg voor mij, maar voor de pianisten. Ze zien een jaar studeren opgaan in rook.’

Janneke Defesche (26), zakelijk leider van Festival Cement in Den Bosch, dat zou plaatsvinden van 20 t/m 28 maart

Beeld Rob en Robin

‘Festival Cement, dat was 110 uitvoeringen van 24 verschillende producties, waarvan er zes bij ons in première zouden gaan. Die gaan allemaal niet door. Dat is in ons geval extra zuur omdat het allemaal producties van jonge makers betreft. Voor hen is Festival Cement een belangrijke springplank. En voor de organisatie is het natuurlijk zo dat er een heel jaar voor niks is gewerkt. Ironisch genoeg hadden we dit jaar juist ook al een recordaantal kaarten verkocht in de voorverkoop.

‘Onbewust hielden we er al een beetje rekening mee, maar de mededeling kwam donderdag toch als een klap. Toen we de makers belden, was er gelukkig veel begrip en betrokkenheid. Later kwamen er natuurlijk ook zorgen: want hoe zit dat nu met de betaling? Niet alleen de makers verdienen een salaris door op het festival te spelen, maar ook technici en andere medewerkers, vaak zzp’ers. Ons festival wordt gesubsidieerd door fondsen, en we zijn nog in afwachting van hun besluit. Als zij ons blijven steunen, ondanks de afgelasting, dan kunnen we de makers ook betalen. Zo niet, dan moeten we op zoek naar andere oplossingen.

‘Sowieso noopt deze situatie tot grote creativiteit, en dat is natuurlijk precies waar deze jonge makers goed in zijn. Zij kwamen al met meerdere initiatieven om voorstellingen een nieuwe, digitale vorm te geven. Wij willen nu van 20 tot en met 28 maart elke dag online één van hun werken laten zien, in een speciale onlinevariant van het festival. De veerkracht en vindingrijkheid zijn groot, dat is mooi om te zien.’

Lees verder

Collectief Het Paradijs maakte theater over de wereld na een ramp. En toen overkwam de wereld echt een ramp.

Het Nederlandse culturele leven ligt plat. Er is steun voor de artiesten die daarvan de dupe zijn. ‘Niet je geld terug vragen, maar het zien als een broodnodige donatie.’

Beeld Rob en Robin

Taskforce

Minister Ingrid van Engelshoven van Cultuur (D66) schat de schade in de culturele sector op 60 à 100 miljoen euro per week, zei ze in interviews met onder meer NRC en Radio 4. Ze kondigde aan dat subsidies blijven doorlopen en de prestatieverplichting voorlopig vervalt. Verder komen er maatregelen voor ondernemers met betalingsproblemen, zoals bijstandsverlening en later belasting betalen zonder dat je een boete krijgt. Een speciale taskforce moet de komende dagen uitzoeken waar de knelpunten zitten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden