'We hebben in Nederland een beeld van Turkije dat niet klopt'

Hij heeft niets met ze gemeen. Toch maakte schrijver Özcan Akyol een tv-serie over zijn familie in Turkije en kwam tot inzicht.

Özcan Akyol. Beeld Daniel Cohen

De reis van Özcan Akyol begon in Yesilalan in Centraal-Anatolië, een klein bergdorpje in een kaal en stoffig landschap - eigenlijk zijn het niet meer dan een paar huizen, bewoond door herders en veehouders. Het dorp, ooit gesticht door zijn overgrootvaders, is het geboortedorp van zijn vader. Hier woonden zijn ouders voor ze eind jaren zeventig als gastarbeidersgezin naar Deventer kwamen.

Akyol (33), columnist en schrijver van de autobiografische romans Eus (over opgroeien in een achterbuurt) en Turis (over zijn vader, die hij beschrijft als een schofterige dronkenlap), bezocht het dorp voor de opnamen van De neven van Eus, een vijfdelige serie die de NTR vanaf zondag uitzendt. Daarin bezoekt hij verschillende generaties van zijn vaders en moeders familie, in een tocht die voert langs de steden Sivas, Ankara, Antalya, Kayseri en Istanboel. Het idee: het veranderende Turkije laten zien door de ogen van zijn familieleden. Akyol heeft, verspreid over Turkije, meer dan driehonderd neven en nichten. Onder hen een dorpshoofd, schoonheidsspecialisten, studenten, een chirurg, zakenmannen, schoenmakers en een bareigenaar.

Over Yesilalan wist hij vrijwel niets, zegt Akyol. 'Mijn ouders zijn geen vertellers. Ik had wel de indruk dat het primitief was, en dat klopte. Ik zit hier nu met jou te praten in dit vlotte café in Deventer, en daar hebben ze niks: geen winkels, geen stromend water. Alleen omdat mijn vader door een Nederlandse fabriek als gastarbeider werd geronseld, ben ik hier geboren en niet daar. Het had ook anders kunnen lopen, dat besef overviel me daar. Had ik naar school gekund? De kans lijkt me klein, mijn beide ouders zijn analfabeet. Ik heb neven die schoenenpoetser zijn, of boer, misschien was ik dat ook wel geworden. Met die familieleden daar heb ik niets gemeen, maar toch voelde ik, en dat verbaasde me: dit is familie. Een gevoel dat alle rationaliteit overstijgt.'

Er waren een paar praktische problemen, in aanloop naar de opnamen van De neven van Eus. Zoals: waar woonden al die neven en nichten en zouden ze willen meewerken? Om die vragen te beantwoorden, werd een researcher in dienst genomen. Iets wat ook weer veel simpeler klinkt dan het was, want een Turkse Nederlander die samen met Akyol aan een programma wilde werken was niet zomaar gevonden. Akyol, namelijk, wordt door veel Turkse Nederlanders als verrader gezien, als staatsvijand van Turkije en als nestbevuiler, vanwege zijn kritiek, in columns en als talkshowgast, op het regime van president Recep Tayyip Erdogan. 'Turken zijn over het algemeen erg nationalistisch, een kritische noot op het land wordt niet geaccepteerd. Velen zijn ook nog eens erg gelovig en conservatief. Ze vinden het al schandalig als ik bij De Wereld Draait Door een biertje drink.'

Ander feit: onder de honderden neven en nichten van Eus is, voor zover hij weet, geen enkele Erdogan-aanhanger. Akyol: 'Dat betekende dat een voorstander van het regime nooit voor mijn programma kon werken. Zo iemand zou kunnen gaan saboteren, we zouden tegengestelde belangen hebben. We moesten iemand vinden die er geen bezwaar in zag om zich openlijk met mij en met dit programma te associëren. Dat is niet makkelijk, want als Turkse Nederlander krijg je dan kritiek. Dat merkte ook het meisje dat verantwoordelijk is voor de promotie van het programma op social media. Zij kreeg meteen vragen: 'Waarom doe je dit? Waarom help je hem?' Er is enorm veel weerstand tegen mij vanuit de Turks-Nederlandse gemeenschap. Gelukkig hebben we uiteindelijk een ervaren redacteur gevonden die het aandurfde.'

En dan nog dit: zou Akyol überhaupt Turkije in en uit komen? 'Ik word om de haverklap verklikt bij de Turkse ambassade door mensen die het oneens zijn met iets wat ik heb gezegd. Dat laten ze me dan in e-mails weten: 'Ik heb je aangegeven!' Ik wist dus niet hoe de autoriteiten in Turkije op mijn komst zouden reageren. En ik wilde natuurlijk ook mijn neven en nichten in Turkije niet in gevaar brengen. Ze zijn uitgesproken en hebben een mening die door de meerderheid in het land niet wordt gewaardeerd.'

Wie is Eus?

Özcan Akyol is schrijver en columnist. Hij schreef twee romans, Eus en Turis, en is columnist voor onder meer het Algemeen Dagblad, de VARAgids, Helden en Nieuwe Revu. Daarnaast is hij regelmatig te gast bij De Wereld Draait Door en Studio Voetbal.

Wat wilde je met deze serie laten zien?

'We hebben in Nederland een beeld van Turkije dat volgens mij niet klopt, een beeld dat wordt bepaald door de pro-Erdogandemonstranten op de Rotterdamse Erasmusbrug en door wat we op het nieuws zien over Turkije. Ik wil laten zien dat het land veel minder homogeen is dan wij denken. De Turkse Nederlanders zijn conservatiever dan de Turken in Turkije. Daar leven 20 tot 25 miljoen alevieten (een vrijzinnige afsplitsing van de islam, red.), de stroming waartoe mijn familie behoort, maar ook Koerden, christenen en Arabieren. Er zijn veel meer meningen dan wij hier te zien krijgen.

'In Istanboel zijn er wijken waar vrouwen niet met blote armen over straat kunnen, maar ook wijken waar vrouwen in minirok al om 11 uur aan de rosé op het terras zitten. De helft van de Turken steunt Erdogan niet, zij willen absoluut niet dat Turkije een dictatuur of een islamitische staat wordt. Zij zijn strijdbaar en gaan het niet zomaar laten gebeuren. Ik ben nu positiever over het land dan voor ik deze reis maakte. Ook ik had me, denk ik, te veel laten meeslepen door wat ik in Nederland op televisie zag. De strijd is nog lang niet gestreden en in Turkije is nog steeds veel wél mogelijk. Bij sommige restaurants kun je nog steeds worstjes van varkensvlees bestellen, er wordt alcohol geschonken. En wij hebben deze serie kunnen draaien, hoewel dat niet altijd makkelijk was.'

Beeld Daniel Cohen

Wat waren moeilijke momenten?

'We zijn gemiddeld twee of drie keer per dag gecontroleerd door agenten in burger. Soms gebeurde het twee keer per 100 meter, wat tot kolderieke situaties leidde. Boos worden kan niet, want er is een noodverordening van kracht waardoor ze je zomaar kunnen opsluiten.

'Toen we op een plein in Antalya wat Nederlandse toeristen wilden interviewen, werden we gevolgd door twaalf filmende agenten. Geen idee wat ze met die beelden willen, maar intimiderend was het wel. Ik kan met zekerheid zeggen dat het voor de Turkse overheid belangrijk was ons in de gaten te houden, want er was veel mankracht voor beschikbaar.'

Wat zijn de gevolgen van De neven van Eus? Hoe groot acht je de kans dat je hierna nog welkom ben in Turkije?

'Niet groot, want deze serie gaat gezien worden als kritiek. Die kritiek is overigens subtiel. Ik interview bijvoorbeeld mijn neef, caféhouder, bij wie ik een biertje bestel. Hij vertelt me desgevraagd dat de prijs van een biertje is gestegen van 3 naar 17 lira (van 75 cent naar ruim 4 euro, red.). Ik weet natuurlijk wel hoe dat komt, maar ik laat hém vertellen over het ontmoedigingsbeleid van de regering. En wat de gevolgen ervan zijn: klanten kunnen het café niet meer betalen en slaan zelf aan het stoken. Om terug te komen op je vraag: dit gaat mij een zomer lang shit opleveren. Eerst in Nederland, dan in België, waar de serie ook aangekocht is. En ik betwijfel sterk of ze me hierna in Turkije nog binnenlaten. Dat is dan de prijs die ik moet betalen.'

De eerste opnamen voor De neven van Eus vonden plaats kort na de diplomatieke rel tussen Nederland en Turkije.

Welke problemen leverde dat op?

'Nederland werd ineens gehaat in Turkije. Propaganda werkt. Op het Turkse journaal werden tot weken na de rel de beelden herhaald van Turkse Nederlanders die bij protesten in door politiehonden werden aangevallen. Echt overal, en door iedereen, uit alle lagen van de bevolking, werden we daarop aangesproken. Allemaal wisten ze van die honden. 'Jullie hebben honden op onze mensen afgestuurd!' Op een gegeven moment zijn we gaan zeggen dat we Belgen waren, maar dat werkte ook niet, want in Turkije denkt men dat België onderdak geeft aan de PKK. Daarna zijn we gaan zeggen dat we overal vandaan kwamen; uit Canada, Denemarken, Italië, Zwitserland - zodat ze niet meer wisten wat ze moesten zeggen. Op een plein in Kayseri, waar ik een nichtje interviewde dat lootjes verkoopt, kregen we met boze meutes te maken. We stonden tegenover 150 mannen en moesten door de politie worden ontzet.'

Was je bang?

'Ik heb een rare afwijking, maar ik bloei op op dat soort momenten. Ik hoor die woedende mannen glimlachend aan: 'Wat zeg jíj nou allemaal?' Ik heb die moeilijke momenten ook niet uitgemolken, vind ik. Ik zou nooit huilend of trillend voor de camera gaan staan. En om eerlijk te zijn was de woede minder gericht op mij dan op de crewleden met een Hollands uiterlijk.'

Je schijnt geen familiemens te zijn. Heeft deze reis daar iets aan veranderd?

'Dat klopt: ik had nooit een band met mijn familie, het hele idee van familie liet me onverschillig. Dat was ook een reden om te twijfelen aan dit programma. Wat moest ik met die mensen? Ik kende ze niet of had ze al tientallen jaren niet gezien. En ik voelde me ook bezwaard. Zouden ze begrijpen wat ik daar kwam doen, met mijn cameraploeg? Ik vond het aanmatigend om op zo'n berg te gaan rondlopen in mijn dure westerse merkkleding, om daar dan het verhaal van mijn familie te vertellen. Ik had daar moeite mee, ik moest een drempel over, maar ik vond het belangrijk om dit programma te maken.'

Wat voor beeld hadden jouw neven en nichten van jou?

'Over het algemeen zijn ze trots op mijn succes, zonder dat ze weten wat ik precies doe, want ze hebben mijn boeken niet gelezen. Ze wilden meestal graag meewerken aan het programma. Op sommige plekken werd ik onthaald als de verloren zoon - ik, een snotneus uit Deventer, werd als een popster behandeld. Lichtelijk bevreemdend, maar ik heb me heel welkom gevoeld.'

Ze willen je ook steeds knuffelen.

'Ja, klopt, dat vond ik ook apart. Ik vond het trouwens ook apart dat ik het toeliet. Hier in Nederland vindt iedereen mij altijd ontoegankelijk. Of ze noemen me arrogant en bot, wat trouwens meer met mijn verlegenheid te maken heeft. Het is natuurlijk gewoon een afweermechanisme. Ik sta, kortom, niet bekend als warm en knuffelig. Maar in Turkije knuffelde ik wat af, grappig hè? Alles viel weg. Je zal het straks in de andere afleveringen ook zien: tantes die me bij mijn wang pakken, kussen, het gaat maar door. Ik heb me eraan overgegeven.'

Dat voelde beter dan verwacht.

'Zeker. Ik ben normaal nogal cynisch, ik relativeer altijd alles kapot. Maar daar lukte me dat op een gegeven moment niet meer, ik kwam er gewoon niet meer uit. Na de eerste opnamen haalde mijn vriendin Anna me van Schiphol. We zaten achter in de taxi en ze vroeg hoe het was geweest. Ik begon te vertellen en ik kon niet meer stoppen, zo bevlogen was ik over wat ik had meegemaakt, zo enthousiast en onder de indruk. Na twintig minuten keek ze me aan en zei ze: 'Je neemt me toch niet in de maling?' Zo positief, zo zonder cynisme, had ze me nog nooit meegemaakt. Het heeft wel wat met me gedaan.'

Een oom in Yesilalan zei het jammer te vinden dat je zijn dorp nooit eerder bezocht. Trok je je dat aan?

'Ja, ik voelde me schuldig. En ik voelde me ook laks. Waarom had ik het niet eerder uitgezocht? Waarom ben ik niet eerder naar Yesilalan gegaan, het dorp waar mijn hele familiegeschiedenis ligt?'

En wat was de reden?

'Ik was te druk met het hier en nu, met mezelf ontwikkelen, met Nederlands-zijn. De afgelopen jaren ben ik bezig geweest met het omarmen van mijn Nederlanderschap. Dat was, en is, een zoektocht. In Turk zijn ben ik niet goed, maar het Nederlander zijn lukt tot nu toe ook niet helemaal.'

Waarom niet?

'Je kunt je nog zo Nederlands voelen, je kunt nog zo Nederlands praten, dan nog zijn er altijd mensen die je niet als volwaardig beschouwen. En dat hoeft ook niet - niet iedereen hoeft mij als volwaardig te beschouwen, wat kan mij dat schelen, maar als je er élke week tegenaan loopt, als je constant te horen krijgt dat je hier niet hoort, dan wordt het toch een thema. Daar ontkom je niet aan.

'Mijn ouders zijn honderd procent Turks, ze spreken nauwelijks Nederlands. Het zijn beperkte mensen die weinig van Nederland begrijpen. Ik ben opgegroeid in twee werelden.

'Een voorbeeld van hoe dat werkt: bij mij in de klas had iedereen een huisdier, dus dat wilde ik ook. Ik was 4, en in de zomervakantie waren we zoals altijd zes weken in Turkije. Niet aan het strand, maar in een primitief bergdorp. Er was niks te doen en mijn broers en ik telden de dagen tot we naar huis mochten. Maar toen gebeurde het: ik kreeg een lammetje. Ik was zo klein dat ik op de rug van het lammetje kon zitten. Ik hield echt van het beestje, eindelijk had ik een huisdier! Totdat het dier werd opgehaald en naar een schuur verder op werd gebracht. Door het raam van de schuur zag ik hoe het lammetje de keel werd afgesneden - traumatisch, ik heb uit protest tien jaar geen vlees gegeten. Toen ik terugkwam bij het huis, ontdaan, zei mijn vader dat ik niet moest huilen als een meisje, we zouden de volgende dag lekker gaan barbecuen. Het is een klein voorbeeld, maar voor mij exemplarisch voor het opgroeien in twee werelden: mijn huisdier, dat ik zo graag wilde en dacht te hebben gekregen, bleek uiteindelijk heel iets anders te zijn. Wat op school normaal was, was thuis niet normaal, en andersom.'

Gaan je ouders kijken?

'Als ik bij De Wereld Draait Door zit of bij Studio Voetbal interesseert het ze geen ene reet. Nu wel - ze zijn duidelijk geïnteresseerder, omdat het over hun familie gaat. Mijn moeder is voor het eerst geïnteresseerd in mijn werk. Niet alleen op een positieve manier, trouwens. Toen ik haar belde vanuit Turkije, om haar te vertellen over de ontmoeting met een nichtje, een schoonheidsspecialist die alleen de allerrijksten in Ankara behandelt, deed mijn moeder daar badinerend over, 'Het stelt niks voor', zegt ze dan. Heel infantiel. Het kan ook gewoon de kift zijn. Mijn moeder is sowieso nogal mopperig. Ik ben benieuwd wat ze van de serie gaat vinden. Mijn vader schampert altijd alleen maar over mijn werk, hoor ik van mijn moeder. Hij kan mijn succes blijkbaar niet verdragen.'

Ben je je ouders door deze reis iets beter gaan begrijpen?

'Nee. Sinds ik vader werd, nu veertien maanden geleden, ben ik steeds minder van hen gaan begrijpen. Hoe hebben zij zo met hun kinderen kunnen omgaan? Ik heb mij nooit gewenst of begrepen gevoeld, het kon ze, en dit is maar een voorbeeld, niks schelen dat ik zag dat dat lammetje werd gedood. Ik zou mijn dochter altijd tegen zo'n ervaring willen beschermen.

'Zij hebben zich nooit in mij proberen te verplaatsen. Daardoor ben ik nu ook zo van hen vervreemd. Mijn moeder zie ik af en toe, maar met mijn vader heb ik al tien jaar geen contact. En nu, na deze reis, snap ik nóg minder van hen. Er ís intellect in mijn familie, onmiskenbaar, dus hoe kan het dat zij al zo lang stilstaan? De broer van mijn moeder is goed in taal, hij schrijft alle officiële brieven voor al zijn dorpsgenoten. Waarom heeft mijn moeder niet wat meer uit zichzelf gehaald? Ik zou het niet weten. Hoe meer kennis ik over mijn ouders heb, hoe groter het mysterie wordt.'

De neven van Eus, 28/5 om 20.15 uur, NTR op NPO2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.