'We bleven meestal doorvechten tot de politie de set opbrak'

Eén film, één verhaal, één bus. De Egyptische filmmaker Mohamed Diab vertelt in Clash het verhaal van de Arabische Lente vanuit een arrestantenbus. Heel benauwend, ja.

Filmmaker Mohamed Diab: 'Ik ben het niet met iedereen in dit busje eens, maar ik beschouw ze allemaal als mens.' Beeld Hollandse Hoogte

De Egyptenaar Mohamed Diab, filmer, schrijver en invloedrijk opiniemaker, gelooft vurig dat film mensen kan veranderen. 'Niet direct, en zeker niet iedereen tegelijk, maar stap voor stap, één kijker per keer', zei hij afgelopen mei tijdens het filmfestival van Cannes. Daar opende zijn met lovende kritieken overladen film Clash ('Eshtebak') het programmaonderdeel Un Certain Regard, bedoeld voor de meer avontuurlijke film.

Met Clash vond Diab (38) een hoogstoriginele en beklemmende vorm voor een geënsceneerd verslag van één etmaal tijdens de gewelddadige volksopstand tegen de Egyptische president Morsi, in juli 2013. Zijn film speelt zich volledig af binnen de 8 vierkante meter van een arrestantenbus, die gedurende de chaotische dag wordt gevuld met een journalist, fotograaf, leden van het Moslimbroederschap, hun pro-militaire tegenstanders, een bevelen negerende soldaat en burgeractivisten: mannen, vrouwen, kinderen zelfs.

Diab praat energiek en bevlogen, in een soort turbo-Engels met een harde Arabische 'r', in zijn enthousiasme soms struikelend over zijn woorden. Clash schreef hij met zijn broer Khalid, met wie hij eerder samenwerkte. 'Het was zijn idee de volledige film in die bus te filmen.' Grote ogen: 'Briljant, zei ik.'

Clash is visueel oogstrelend en overtuigend claustrofobisch

Geef Diab hem een viaduct en wat figuranten en je krijgt blockbusterwaardige spektakelscènes. Met sterk cinematografische momenten tilt Diab zijn film naar een hoger plan. Lees de recensie.

Voorzichtige oplossing

De arrestantenbus toont een kleine en min of meer overzichtelijke versie van de problemen waar zijn land momenteel mee te maken heeft: het is een plek onder hoogspanning, waarin niemand elkaar lijkt te vertrouwen en zelfs familieleden soms lijnrecht tegenover elkaar staan. Diab put uit eigen ervaring: 'Als ik in mijn familie over politiek praat, eindigt het altijd met minstens één iemand die woedend het huis verlaat. Mijn vader en ik spreken soms maanden niet. Mijn stiefmoeder zei eens tegen mijn vrouw: weet je zeker dat je echtgenoot geen spion is? We verkeren in permanente staat van paranoia. Dat leidt ertoe dat niemand in Egypte zich echt veilig voelt.'

Clash biedt een voorzichtige oplossing, zegt Diab, omdat hij iedere arrestant in de film probeert te begrijpen. 'Ik ben het niet met iedereen in dit busje eens', zegt hij, 'maar ik beschouw ze allemaal als mens. Een oorlog begint altijd met de ontmenselijking van de tegenstander - dat is wat er tijdens de revolutie gebeurde. En de vredesstichter zal moeten aantonen dat we allemaal mensen zijn. Dat is wat ik met mijn film probeer te doen.'

Daarnaast denkt hij dat ook westerse landen van zijn film kunnen leren. 'Mijn film verkent de oorsprong van het geweld dat momenteel ook Europa treft. Tegen het eind van de film vertellen twee leden van de Moslimbroederschap over hun plan om hun strijd in Syrië voort te zetten. Clash speelt zich af voor de opkomst van IS, maar ik laat zien hoe die organisatie tijdens de Egyptische revolutie zijn voedingsbodem vindt.'

Diab, geboren in de Egyptische stad Ismailia, geschoold aan de New York Film Academy en woonachtig in hoofdstad Caïro, kreeg in Egypte eerder de tongen los met zijn succesvolle en wereldwijd bekroonde debuutfilm Cairo 678 (2010), waarin hij drie vrouwen portretteert die in opstand komen tegen seksuele intimidatie. Sindsdien is zijn vertrouwen in de veranderende en sturende kracht van cinema gegroeid. 'Toen Cairo 678 in Egypte werd uitgebracht ging 90 procent van het debat over de film over de mate waarin ik zou overdrijven: de publieke consensus was dat het allemaal wel meeviel met die intimidatie. Nu, zes jaar later, zijn velen overtuigd van mijn verhaal. Daaraan heeft die film direct bijgedragen: het zorgde voor een sfeer waarin debat mogelijk was en problemen werden aangekaart.'

In 2007 schreef Diab het scenario van een misdaadfilm die bekend kwam te staan als de 'Egyptische Godfather', El Gezeira, gebaseerd op het leven van drugsbaron Ezzat Hanafi, een van de beruchtste criminelen die Egypte ooit heeft gekend. Die film groeide uit tot een van de grootste filmsuccessen in de Arabische wereld en twee jaar geleden verscheen het tweede deel, weer naar een scenario van Diab.

Het schrijven van die films vormde hem. 'Ik verdiepte mij in de achtergrond van deze man en vroeg mij af: zou ik in zijn situatie dezelfde keuzen hebben gemaakt? Toen ontdekte ik dat het voor mij geen zin heeft mensen op afstand te veroordelen. Zelfs in Cairo 678 laat ik zien hoe een man ertoe komt vrouwen lastig te vallen. Je móét het andere perspectief willen begrijpen om het grote plaatje te vatten.'

Onderzeeboot en tank

Mohamed Diab liet zich tijdens het maken van Clash inspireren door onder meer de klassieker The Battle of Algiers, een ambigue portret van de strijd tussen het Algerijnse Front de Libération Nationale en de Franse kolonisten. 'Net als die film heb ik niets met eenduidig zwart en wit; ik hou van het grijze middenvak.' Ook IRA-film '71 en de gelijkgestemde claustrofobische films Lebanon (alles gefilmd vanuit één tank) en onderzeebootklassieker Das Boot hielpen Diab om Clash vorm te geven.

Gevaarlijke opnamen

Niet dat die ervaringen de productie van Clash ook maar enigszins hebben versoepeld. Diab filmde tijdens de nasleep van de revolutie. De rellen waren voorbij, maar het was onmogelijk op straat te filmen. 'Je kon zomaar worden aangezien voor een lid van de Moslimbroederschap. Of een politieagent. In beide gevallen levensgevaarlijk. Het was doodeng.'

Hij ensceneerde de massaprotesten als een flashmob: Diab verzamelde tot wel zevenhonderd figuranten, dikwijls lukraak aangevuld met omstanders en buurtbewoners die graag een potje meerelden, en begon te filmen. Het hielp dat de camera in het politiebusje bleef: de chaos op de pleinen en in de straten werd door de tralieraampjes gefilmd. 'Ik bereidde één opname voor, alles wat daar bovenop kwam was een cadeau. We bleven meestal doorvechten tot de politie de set opbrak. Ik kon nog zo hard 'cut!' roepen: als er zoveel figuranten staan te rellen, duurt het minstens een kwartier voor het rustig is.'

Die figuranten, veelal ongetraind, maakten de opnamen ook gevaarlijk. Twee van hen belandden in het ziekenhuis nadat ze met een steen in het gezicht werden geraakt. Dat leidde tot onrust binnen zijn ervaren acteursgilde, dat weinig voelde voor een steen in het gezicht. De meeste zorgen kwamen van topmodel, balletdanseres en actrice Nelly Karim, een van de grootste filmsterren van de Arabische wereld. In Clash speelt ze een arts, die met haar man en zoon wordt gearresteerd.

Diab: 'Ik vroeg haar zelf een steen te pakken en naar mij te gooien. Het is oké, wilde ik daarmee zeggen. Het doet niet zó veel pijn, we kunnen het aan. En ze gooide. Dat is voor mij een belangrijk onderdeel van regisseren: als je wil dat je acteurs iets heftigs ondergaan, moet je jezelf als voorbeeld stellen.'

En dan waren er de scènes in de krappe arrestantenbus, waar op een gegeven moment 25 mensen tegelijk in zijn opgesloten. 'Er was alleen ruimte voor de acteurs en mijn cameraman, zo dicht zat iedereen op elkaar. Een paar mensen zijn goed geraakt met de camera, vrees ik.' Ook hier diende het ongemak een hoger doel. 'Iedereen droeg zijn blauwe plekken en kneuzingen achteraf met trots.'

Tijdens dit interview was het nog niet duidelijk of Clash de Egyptische filmcensuur zou overleven. Maar eind juli gaf de overheid groen licht, onder meer dankzij druk van Diab, die een 'internationaal schandaal' voorspelde als zijn film na alle positieve reacties in Cannes alsnog op de zwarte lijst zou belanden. Clash werd bovendien ingezonden voor de Oscars in de categorie beste niet-Engelstalige film. De Amerikaans acteur Tom Hanks schaarde zich in een openbare brief aan de regisseur achter de film: 'Veel Amerikanen denken dat Egypte vooral bestaat uit terroristen en piramides', schreef hij. 'Uw film kan hen verlichten.'

Verre van veilig

Die publieke steunbetuigingen vergroten Diabs aanzien en verkleinen de kans op vervolging. Juist nu er na de Egyptische première van Clash een heftig debat over de film is losgebarsten - de regisseur zou zijn land onder meer portretteren als een 'bewegende gevangenis' en daarmee heel Egypte in een kwaad daglicht stellen - is die internationale erkenning belangrijk.

In Cannes vreesde Diab deze periode, die zou volgen nadat zijn film in Egypte zou worden uitgebracht. 'De staatscensuur is één probleem, maar als de film is goedgekeurd, kan ieder individu je alsnog aanklagen wanneer de film niet bevalt. Met Cairo 678 gebeurde dat zes keer - zo zou ik onder meer vrouwen aanmoedigen mannen het leven zuur te maken. Die rechtszaken won ik, maar de situatie is tegenwoordig anders. Begin dit jaar nog kreeg de Egyptische schrijver Ahmed Naji een 2-jarige celstraf vanwege een scène in zijn roman die te seksueel expliciet zou zijn. Voorheen werden kunstenaars nooit opgesloten. Ik voel mij verre van veilig. Daarom is het zo belangrijk dat deze film wordt gezien en gewaardeerd. Het maakt mij als kunstenaar in Egypte minder vogelvrij.'

Korte stilte. 'En anders kan ik tegen mijzelf zeggen: ik heb het tenminste geprobeerd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden