Waterwerken in de Sovjet-literatuur

HET MOET EEN van de wonderlijkste literaire avondjes uit de geschiedenis van het lezende en schrijvende deel van de mensheid zijn geweest, die 26ste oktober 1932....

Michaël Zeeman

Speciale gast die avond was de bekende literatuurcriticus en -theoreticus Josef Stalin, toentertijd nog niet zo gevreesd om de scherpe manier waarop hij de literatuurkritiek beoefende, maar al wel om zijn uitgelezen smaak. Hij was een liefhebber van het werk van Maxim Gorki, tenslotte een voorbeeld voor de schrijvers van de nog jonge heilstaat. Diens biografie en thematiek waren over de hele wereld bekend geworden als exemplarisch voor de nieuwe literatuur van het nieuwe rijk. Stalin had al een hele geschiedenis met Gorki achter de rug - hij had veel moeite gedaan hem te bewegen uit Italië, waar hij in de jaren twintig om gezondheidsredenen verbleef, terug te keren - en die avond had hij hem opnieuw nodig.

'Onze tanks zijn waardeloos', schijnt hij tegen de aanwezige schrijvers gezegd te hebben, 'wanneer de zielen die ze besturen van klei zijn. Daarom zeg ik: de productie van zielen is belangrijker dan die van tanks. De mens wordt herschapen door het leven en jullie moeten behulpzaam zijn bij het herscheppen van zijn ziel. En daarom hef ik mijn glas op jullie, schrijvers, op de ingenieurs van de menselijke ziel.'

Het had wat voeten in de aarde gehad, maar die avond was de nieuwe literaire school, die van het socialistisch-realisme, geboren. De literatuur had voortaan een Taak - en dus een Verantwoordelijkheid. Wie het precies bedacht had, laat zich niet achterhalen, maar het samenspel van de politieke ideologen en de geëngageerde kunstenaars had een nieuwe literaire stroming in het leven weten te roepen.

Het verslag van de avond waarop dat gebeurde, staat te lezen in Ingenieurs van de ziel, het mateloos fascinerende, ja, adembenemende nieuwe boek van Frank Westerman. Westerman was tot voor kort correspondent voor NRC Handelsblad in Moskou en hij heeft zijn tijd en talent daar niet alleen gebruikt voor een indrukwekkend correspondentschap, maar ook om enkele boeken te schrijven. Enkele jaren geleden verscheen zijn inmiddels zeer succesvolle boek De graanrepubliek, over het gehannes met het landschap van Oost-Groningen, van graanschuur tot recreatiegebied - een soort Geert-Mak-voor-gevorderden en minus het weke sentiment, zeg maar.

In zijn nieuwe boek exploreert hij een aspect van de waterhuishoudkunde en de literatuur van de Sovjet-Unie dat bij mijn weten tot op heden door niemand onderzocht is. Dat klinkt bedenkelijk exotisch en dat is het ook: dat is precies wat het zo opwindend maakt. Waar het om gaat, is de samenhang tussen enkele krankzinnige waterhuishoudkundige projecten van Stalin en de bijbehorende literatuur, zoals die door Gorki werd gedirigeerd.

Stalin had zich voorgenomen van Moskou een havenstad te maken, een plan dat, met een blik op de kaart, al een tamelijk eigenaardige indruk maakt, maar dat misschien niet raarder is dan de eeuwenoude Nederlandse droom van zee land te maken - of van land weer zee, zoals dat in De graanrepubliek aan de orde kwam. Daartoe moesten er kanalen gegraven worden die Moskou verbonden met de belangrijke rivieren en zeeën van Rusland. Het eerste daarvan is het kanaal van het toenmalige Leningrad naar de Witte Zee, het Belomor-kanaal, een ander project moest, door middel van een meer dan duizend kilometer lang kanaal, de Kaspische Zee ontsluiten.

Aan personeel geen gebrek: iedereen die het met een van Stalins diepe inzichten oneens was, kon meteen de spade pakken en vanuit een werkkamp en op een karig rantsoen gaan meehelpen. De begeestering liet echter te wensen over - en die vaststelling markeert het moment waarop de schrijvers in beeld kwamen.

Maar schrijvers laten zich niet zo gemakkelijk sturen, al had een aantal van hen de Revolutie nog zo hartstochtelijk omhelsd. Westerman reconstrueert de geschiedenis van een klein bibliotheekje in de Sovjet-literatuur, een reeks boeken gewijd aan de waterbouw. Dat is, zo droog en zakelijk geformuleerd, al bijna te dolzinnig om te bevatten, een reeks romans en reportages over een buitengewoon vreemd fenomeen. Maar de werkelijkheid van die reeks, de geschiedenis van de totstandkoming ervan en de individuele boeken die erin werden opgenomen, is nog eigenaardiger.

Westerman concentreert zich op de rol die Boris Pilnjak, Andrei Platonov en Konstantin Paustovskij als schrijvers hebben gespeeld in deze tak van de geschiedenis van het socialistisch realisme in de Sovjet-literatuur. Zijn boek is tegelijkertijd de reconstructie van wie wanneer wat gedaan heeft en van de manier waarop hijzelf zijn onderwerp heeft uitgediept. Het is cultuurgeschiedenis, politieke geschiedenis, mentaliteitsgeschiedenis, reisverslag en the making of ineen. Zijn onderzoek voerde hem naar de voormalige kampementen op de Solovki-eilanden in de Witte Zee, naar de boorden van het Belomor-kanaal en naar de oevers van de Kaspische Zee in het huidige Turkmenistan.

Gaandeweg en onderweg krijgt een bijkans surrealistische geschiedenis contouren, en dat gebeurt met het ontsluieren van een aantal ongeooflijke geschiedenissen. Het graven van het Belomor-kanaal, bijvoorbeeld, het kanaal dat van Leningrad dwars door Karelië naar de Witte Zee voert, werd begeleid door een collectief schrijvers, die allemaal hebben bijgedragen aan een boek dat indertijd zelfs in het Engels is verschenen. Het was hét voorbeeld van hoe de nieuwe literatuur eruit zou zien, hoe ze tot stand zou komen en wat haar functie was. Het bezingt de onderneming en de individualiteit van de auteurs is eruit weggeschreven.

Voor de waterstaatkundige grote werken in Azië, bij de Kaspische Zee, werd er nog een schepje bovenop gedaan. Konstantin Paustovskij, bij ons gevierd om zijn veeldelige memoires, was net zolang onder druk gezet, tot hij een geromantiseerd verslag schreef over De baai van Kara-Bogaz, een boek dat in de jaren dertig al eens door de heer Van het Reve sr. en diens zoon Karel in het Nederlands vertaald was en vier jaar geleden opnieuw werd uitgebracht in een vertaling van Wim Hartog.

Westerman achterhaalt hoe Paustovskij zijn lot in handen gelegd zag van het staatsbureau voor de censuur en de verschillende organisaties die een maatschappelijk relevante literatuur moesten bevorderen. Hij komt er zelfs achter waarom de film die Paustovskij over zijn afwisselend reële en verzonnen belevenissen in Turkmenistan hielp maken, nooit is vertoond, ja, hij krijgt die film te zien, als een van de weinigen.

Langzaam maar zeker wordt dan duidelijk wat zich werkelijk heeft afgespeeld in het literaire leven van de Sovjet-Unie van de jaren dertig. Mede onder invloed van de propaganda die in het kader van de Koude Oorlog werd gevoerd, is lange tijd de enige Russische literatuur van de twintigste eeuw die serieus genomen werd, de literatuur van dissidente en omgebrachte schrijvers geweest. Door opnieuw naar de boekenkast te kijken en de ploeterende en soebattende conformisten uit die literatuur serieus te nemen, ontsluiert Westerman een hoofdstuk uit de Russische literatuurgeschiedenis dat tot nog toe ongeschreven was.

De fraaiste anekdote die hij achterhaalde, is die van Gorki op zijn sterfbed. Gorki was verzwakt en tot niet veel anders in staat dan het lezen van de krant. Maar omdat hij zich nog altijd druk maakte over de feilen van het reëel bestaande socialisme, werd besloten hem te kwade berichten te onthouden. En dus werd van regeringswege besloten dagelijks een speciale editie van de Pravda te vervaardigen, waarin alleen zonnige berichten waren opgenomen.

Dat soort verhalen, daar staat Ingenieurs van de ziel vol mee. Het is verrassend en origineel - en wat is het meticuleus onderzocht en goed geschreven. Die jongen verdient een prijs en een levenslange werkbeurs.

Frank Westerman: Ingenieurs van de ziel.
Atlas; 288 pagina's; ¿ 18,90.
ISBN 90 450 0496 8.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden