Watertanden om eeuwenoud dna

Onder het Catharinaplein in Eindhoven ligt een oud grafveld. De skeletten bevatten nog dna. Een historische schatkamer, volgens tal van onderzoekers die in maart beginnen met de opgraving....

Het is een onooglijk pleintje midden in het centrum van Eindhoven. Het Catharinaplein, pal voor de deur van de stadskerk Sint Cathrien, telt zeventien platanen en enkele tussen muurtjes gemetselde zitbanken. Maar onder het plaveisel ligt Eindhovens schatkamer, een middeleeuwse begraafplaats vol skeletten die nog dna-materiaal bevatten.

'We zitten op een goudmijn met eeuwenoude dna-informatie', jubelt wethouder Mary-Ann Schreurs (D66). 'Bovengronds zie je niet dat Eindhoven een oude stad is. De geschiedenis ligt onder dit pleintje. Deze mensen gaan opnieuw praten', zegt stadsarcheoloog Nico Arts.

Hij schat dat onder het pleintje 500 tot 1000 skeletten liggen, die begraven zijn in en naast de oude, in 1860 afgebroken Catharinakerk. Bijna drie jaar geleden werd bij een proefopgraving het graf van een ongeveer 10-jarige jongen ontdekt, die omstreeks 1300 moet hebben geleefd en Marcus van Eindhoven is gedoopt. Diverse kenmerken, zoals zijn geslacht, konden worden bepaald uit het dna van zijn gebit.

Het behoud van dat dna-materiaal heeft Eindhoven te danken aan de relatief droge ondergrond. In de nattere gebieden is het dna van oude skeletten al lang opgelost in het grondwater. Maar ook in Eindhoven wordt het grafveld bedreigd door oprukkend water.

Het gemeentebestuur heeft daarom toestemming gegeven om het hele plein uit te graven en alle eeuwenoude graven bloot te leggen. Volgens wethouder Schreurs is het 'uniek in de wereld dat zoveel dna-materiaal boven de grond komt'. Volgens stadsarcheoloog Arts dateren de graven van ongeveer 1225 tot 1830.

De opgravingen zijn niet alleen van archeologische betekenis. Ook het forensisch laboratorium voor dna-onderzoek van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) heeft interesse voor het dna van de middeleeuwse doden. De Eindhovense skeletten kunnen mogelijk zelfs een bijdrage leveren aan de strijd tegen aids.

Want ongeveer 10 procent van de Europeanen blijkt niet of nauwelijks vatbaar te zijn voor HIV, het virus dat aids veroorzaakt, dankzij een dna-mutatie. Volgens sommige wetenschappers kan die mutatie ooit zijn ontstaan als bescherming tegen de pest. Anderen beweren echter dat niet de pest, maar de pokken de mens deze resistentie heeft bezorgd.

De pestepidemieën woedden in Europa vanaf pakweg 1350. Het idee is dat overlevenden sindsdien een afweermiddel hebben opgebouwd, waardoor sommige mensen nu ook het aids-virus (ondanks blootstelling daaraan) weerstaan.

De Eindhovense skeletten zullen daarom ook nauwgezet door een wetenschappelijk team van het LUMC onder leiding van dna-deskundige Peter de Knijff worden onderzocht.

Volgens stadsarcheoloog Arts zitten onder het Catharinaplein skeletten van zowel voor als na de grote pestepidemieën. Dat maakt vergelijkingen mogelijk. Zo kan wellicht duidelijk worden wanneer en hoe de mutaties zijn ontstaan die mensen immuun maken voor bepaalde virussen.

Maar ook archeologen zijn enthousiast . Ze kunnen op basis van dna niet alleen geslacht en andere kenmerken, waaronder ziekelijke aandoeningen, achterhalen. 'We kunnen ook aantonen wie met wie verwant was, zelfs door de eeuwen heen. Ook mensen die nu over het Catharinaplein lopen, kunnen verwant zijn aan de mensen die onder de grond liggen', aldus Arts.

Het gemeentebestuur van Eindhoven gaf deze week een kapvergunning af om de zeventien platanen, geplant in 1982, neer te halen. Het verlies aan groen zal elders in de binnenstad worden gecompenseerd. In maart gaat de eerste schop de grond in. De archeologen denken anderhalf jaar nodig te hebben om alle graven bloot te leggen. Het archeologisch onderzoek gaat 2,5 miljoen euro kosten, waarvan 1.5 miljoen is 'gedekt'. Voor het resterende bedrag zoekt wethouder Schreurs nog subsidie- en sponsorgelden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden