Watergate op zijn Frans

Frankrijk lijkt weinig te willen weten van de misstappen van oud-president François Mitterrand...

De Fransen konden woensdag voor het eerst een film zien, waarin een Franse president de hoofdrol speelde. Anders dan de Amerikanen, die door Hollywood royaal op presidentiële fictie worden getrakteerd - alleen al regisseur Oliver Stone nam JFK en Nixon voor zijn rekening - zaten de Fransen tot dusver op dit vlak met lege handen. Hoe kleurrijk de levens van Charles de Gaulle, François Mitterrand en Jacques Chirac ook zijn geweest of nog altijd zijn, Franse filmmakers vermeden tot dusver uiterst omzichtig de politieke controverse. Die terughoudendheid doet denken aan de zelfcensuur die Franse journalisten zich in de jaren tachtig en negentig oplegden: de ziekte en de buitenechtelijke dochter van Mitterrand waren in journalistieke kring alom bekend, maar niemand durfde of wilde erover publiceren.

Met Le Promeneur du Champs-de-Mars komt de communistische regisseur Robert Guédiguian, vooral bekend van zijn sociale portretten van het leven in Marseille, de eer toe het taboe op het Franse staatshoofd te hebben doorbroken. Extra interessant is dat hij zijn film baseert op het omstreden boek Le dernier Mitterrand van journalist Georges-Marc Benamou. Die was Mitterands vertrouweling aan het einde van zijn leven en maakte daar na diens dood schaamteloos misbruik van: alle pijnlijke details over de stervende president vallen in zijn bestseller na te lezen.

De Mitterrand-claque, aangevoerd door de oud-minister van cultuur en onderwijs Jack Lang, verketterde destijds Benamou ('een Judas die zilverlingen heeft aangenomen', luidde het oordeel) en hield dan ook zijn hart vast, toen bekend werd dat de eerste Mitterrand-film op zijn boek zou worden gebaseerd. Maar vorige week kon Lang na een voorvertoning opgelucht reageren: het was een waardig presidentieel portret geworden. Want Guédiguian mag dan een taboe hebben doorbroken, in zijn film is hij wel elegant om alle politieke controverses heen gewandeld.

De bioscoopbezoeker krijgt een oude monarch te zien, die piekert over zijn plaats in de geschiedenis en dat afwisselt met de vertoning van diep menselijke trekjes ('Zouden de benen van Julia Roberts in Pretty Woman die van haarzelf zijn of van een stand-in?'). De film is verder vooral een worsteling van een man met zijn verval en zijn dood. Die eeuwige thema's maken de hoofdpersoon al snel sympathiek en doen hem boven het politieke gekrakeel uitstijgen. Alleen over zijn oorlogsverleden wordt Mitterrand in de film lastiggevallen. Maar daar wil de president niet over praten.

De regisseur heeft de meest omstreden scène uit het boek niet verfilmd. Die behelst de laatste oudjaarsnacht van Mitterrand. Gezeten aan een tafel met zijn trouwste vrienden vermaalt hij enkele ortolanen, met kop, botten, bloed en poten, tussen zijn kaken. Die openingspassage van het boek leidde destijds tot een rel, omdat deze vogeltjes worden beschermd.

Dat filmisch aantrekkelijke moment liet Guédiguian aan zich voorbijgaan, zoals hij vrijwel alle controversiële zaken heeft genegeerd: Mitterrands liegen over zijn slechte gezondheid (al bij zijn aantreden in 1981 had hij kanker, maar zijn artsen bleven jarenlang schriftelijk verklaren dat er niets mis was), het verzwijgen van zijn tweede familie (zijn maîtresse en buitenechtelijk kind werden jarenlang op staatskosten gehuisvest) en, last but not least, zijn afluisterpraktijken. In de periode van 1983 tot 1986 werden zeker 150 Fransen, onder wie journalisten, schrijvers en kunstenaars, vanuit het Elysée afgeluisterd. De geëngageerde filmregisseur Guédiguian maakt er geen woord aan vuil.

Dat is niet zo vreemd, meent de gezaghebbende historicus Pierre Nora, lid van de Académie Française. 'Ik ga ervan uit dat deze film onder controle van de Mitterrand-clan staat. Niet langs formele weg, maar wel informeel zal men duidelijk hebben gemaakt wat wel en niet kan. Men is zeer waakzaam als het om zijn nagedachtenis gaat.'

Afluisterpraktijken

Die waakzaamheid kent zijn grenzen. Want de molens van de Franse justitie mogen dan traag malen, ze functioneren wel. En zo vond de curieuze samenloop plaats van de première van de Mitterrand-film en het voorlopige hoogtepunt in het proces van 'de affaire van de afluisterpraktijken van het Elysée'. Na drie maanden van getuigenverhoren hield officier van justitie François Cordier een zes uur durend requisitoir over deze zwarte bladzijde uit de Mitterrand-jaren. Krachtige steun kreeg hij daarbij van Jean-Pierre Mignard, de advocaat van Le Monde.

De krant voelt zich het slachtoffer van de afluistermanie van Mitterrand, omdat zijn beste onderzoeksjournalist uit die tijd, Edwy Plenel, een jaar lang stelselmatig is getapt. Zowel thuis als op de redactie. Niet alleen hijzelf, maar ook zijn vrouw. Motief: Plenel had zich ingegraven in enkele voor de president pijnlijke dossiers. Dus gaf Mitterrand opdracht tot afluisteren. Tegenover die pijnlijke werkelijkheid lijkt de waakzaamheid van de machtige Mitterrand-clan machteloos.

Het proces biedt een uniek kijkje in de keuken van de hoogste macht, maar heeft slechts beperkte aandacht in de media gekregen. De televisiezenders laten het vrijwel afweten. 'Ik vind dat merkwaardig, als je beseft hoe ver Mitterrand is gegaan', zegt een oud-journaliste van televisiezender TF 1 . Als verklaring suggereert zij dat het proces vooral gaat om 'links dat mensen van extreemlinks heeft afgeluisterd. Misschien zou er meer belangstelling zijn als ook rechts erbij betrokken is'. Historicus Nora komt met een andere uitleg: 'Dit proces is Watergate tot de derde macht, maar de Fransen zijn bizar genoeg vol begrip voor dit soort zaken, net zoals ze dat zijn voor maîtresses en buitenechtelijke kinderen van hun president.' Van dat laatste is ook nu nog sprake, meldt Nora: 'Iedereen weet dat Chirac een Japanse zoon heeft, maar dat kan niemand wat schelen. Het is zijn zaak.'

Die eerbied voor het privé-leven van de president gaat gepaard met angst: vrijwel niemand in zijn directe omgeving durft de president te kritiseren. Zo riep Mitterrands premier Mauroy destijds publiekelijk wel dat hij tegen afluisteren was, maar waagde hij het niet zijn stem tegen Mitterrand te verheffen. In zijn getuigenis voor het gerechtshof gaf Mauroy dat onomwonden toe: 'Er is een hiërarchie in de Republiek. Wanneer de order van het Elysée komt, ben je verplicht die te volgen.' Zijn opvolger Laurent Fabius toonde zich al evenmin heldhaftig. Zelfs toen bleek dat zijn eigen vrouw op de lijst van Mitterrand figureerde, omdat zij wel eens over diens dochter Mazarine zou kunnen gaan lekken, verzette Fabius zich niet.

Tekenend voor het geringe weerwerk is ook dat het niet Franse, maar Belgische tv-journalisten waren die als enigen kritische vragen aan Mitterrand hebben durven stellen. Die opnamen werden tijdens de rechtszitting vertoond. Ze laten zien hoe de president spijkerhard liegt: 'Het Elysée luistert niets af. Er bestaat hier geen afluistersysteem.' Wanneer de Belgen doorvragen, beëindigt Mitterrand abrupt het interview.

Volgens Le Monde-advocaat Mignard moet de verklaring voor de afluisterexcessen niet zozeer in de slechtheid van Mitterrand worden gezocht, maar in 'de pervertering van een man door de instituten'. Anders gezegd: de Vijfde Republiek kent aan één man zoveel macht toe dat het wel mis moet gaan. De president bepaalt in de praktijk immers het gehele regeringsbeleid en ontslaat en benoemt zijn premier naar eigen goeddunken, zonder overleg met het parlement. Net als een middeleeuwse vorst woont hij in een paleis, omringd door een hofhouding aan adviseurs, die, zoals de historicus Jacques le Goff in 1995 schreef, dienst doen als een schaduwregering, 'veel machtiger dan degene die men officieel kan zien'. De presidentiële gewoonte om 'Grote Werken' in Parijs neer te zetten, vergeleek Le Goff met de kraktijk van farao's, die ook via architectuur hun macht uitdrukten.

Als de misstanden inderdaad bovenal het gevolg zijn van de excessieve macht van de president, dan roept dat de vraag op: lopen de Fransen met Chirac niet hetzelfde gevaar?

Afluistercel

Dat de Franse president weinig tegenspel uit zijn directe omgeving krijgt, staat vast. Tekenend was de anekdote die oud-onderwijsminister Luc Ferry onlangs in een talkshow prijsgaf over de gang van zaken in de ministerraad. Chirac bevindt zich daar in het gezelschap van enkele tientallen, volwassen beroepspolitici. Maar van een gelijkwaardig debat is geen sprake. 'Als de president eenmaal heeft gesproken, blijft het stil', zo klapte Ferry uit de school. Volgens historicus Pierre Nora is het niettemin 'uitgesloten' dat Chirac ooit een afluistercel op het Elysée installeert. 'Niemand heeft daar ooit van gehoord. Bovendien heeft hij niets te verbergen', stelt hij.

Dat laatste valt nog te bezien. Want de Japanse zoon waar Nora zo achteloos melding van maakt, komt juist deze week aan de orde in het weekblad L'Express. Dat wijdt zijn coverstory aan 'de geheimen van de Chiracs' en verhaalt hoe de Franse geheime dienst DGSE een onderzoek naar de frequente bezoeken (meer dan veertig) van de president aan Japan heeft gedaan. Doel: verificatie van het 'hardnekkige gerucht' dat Chirac een kind in Japan heeft. Dat bewijs wordt niet gevonden. Maar dat de president niets te verbergen heeft, weerspreekt L'Express met een anekdote: de president zou 'woedend' hebben gereageerd, toen hij hoorde dat er een boek op komst was waarin over het bestaan van zijn zoon werd gerept. Wat er van dat boek is geworden, vertelt het verhaal niet.

Het voorbeeld van Mitterrand zou Chirac gerust moeten stellen. Want de Fransen staan niet alleen mild tegenover overspeligheid van hun staatshoofd, ze zijn ook geneigd diens overige misstappen te vergeven. Uit een opiniepeiling eerder deze week blijkt dat het beeld van Mitterrand met het klimmen der jaren steeds positiever wordt: 'beschaafd', 'wilskrachtig' en 'moedig' noemen de Fransen vooral als eigenschappen, 'afstandelijk' en 'opportunistisch' minder. Wel komt 'eerlijkheid' nog altijd op de laatste plaats. Maar daar heeft Mitterrand het dan ook op koninklijke wijze naar gemaakt. 'Hij was een leugenaar met een grote L', zegt Pierre Nora.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden