Wat zou Stalin van The Death of Stalin hebben gevonden?

Jozef Stalin hield van film. Op zijn manier. Wat zou hij hebben gevonden van de komedie The Death of Stalin?

Jozef Stalin, omringd door leden van zijn partijkader (Lazar Kaganovitsj, Pavel Postysjev en Kliment Vorosjilov), januari 1934. Foto Unknown

Wat zou Jozef Stalin hebben gevonden van The Death of Stalin, de uit de Russische bioscopen geweerde zwarte komedie over de dagen rond zijn dood? We kunnen slechts gissen. Wat we wel weten, via de Britse historicus Simon Sebag Montefiore, die als eerste westerse journalist toegang kreeg tot de Kremlin-archieven, is dat Stalin een ‘verkeerde’ film als een persoonlijke belediging kon opvatten. ‘Als-ie niet goed is, zetten we de naam van de regisseur op de executielijst’, zei de Sovjetleider soms voorafgaand aan de vaste filmavonden in het Kremlin. Dat was dan een grapje van Stalin. En je kon er maar beter om lachen. De filmoperateur die bij het morrelen aan de projector in het Kremlin per ongeluk een keer wat kwik morste, werd gearresteerd en beschuldigd van het plegen van een aanslag op de leider. 

In zijn bekroonde boek uit 2003 over Stalins hofleven, Stalin: The Court of the Red Tsar, stond schrijver Montefiore ook stil bij de filmavondjes van de Sovjetleider. Vooral in die laatste dienstjaren, toen zijn algehele gezondheid verslechterde, bracht Stalin veel tijd door in de filmzaaltjes van zijn sliert datsja’s. De Hollywoodwestern was een favoriet genre. Volgens Chroesjtsjov, die samen met de rest van de partijtop avonden lang verplicht moest meekijken, somde Stalin na afloop van de vertoning eerst alle ideologische gebreken op van die Amerikaanse films, waarna hij er meteen nog een wilde zien.

Dat de Georgische schoenmakerszoon zich als dictator graag met film bezighield, was bekend: al sinds de jaren twintig waakte Stalin over de sovjetfilmproductie. Hij deed titelsuggesties, liet scènes verwijderen of toevoegen, hield lijsten bij van scenaristen en regisseurs die al dan niet ideologisch tekortschoten. Begin jaren veertig gaf de Sovjetleider de grote Russische cineast Sergej Eisenstein opdracht het leven te verfilmen van tsaar Ivan de Verschrikkelijke, de 16de-eeuwse veroveraar met wie Stalin zich volgens sommige historici enigszins identificeerde. Deel 1 van de beoogde filmreeks werd door Stalin bejubeld en bekroond met een naar hemzelf vernoemde prijs, deel 2 werd door Stalin vervloekt en verboden. Er is een bewaard gebleven verslag van de ontmoeting tussen Eisenstein en Stalin in 1947, toen de filmer op het Kremlin werd ontboden. Ivan weifelde te veel in de voorvertoonde beelden van het tweede deel, merkte Stalin op. Ook kuste Ivan te lang met zijn vrouw. De in Ivan de Verschrikkelijke, deel 2  vertoonde wreedheid was op zich niet verkeerd, vond Stalin, maar Eisenstein had onvoldoende zijn best gedaan om te laten zien dat die Ivan wel wreed móést zijn. Pas in 1958, vijf jaar na Stalins dood, mocht het tweede deel in de Russische bioscopen worden vertoond.

Scène uit Ivan de Verschrikkelijke, deel 1 (1944-1945) van Sergej Eisenstein. Foto UIG via Getty Images

In de jaren twintig waren Hollywoodfilms populair in Rusland. Het duizend-en-een-nachtavontuur The Thief of Bagdad uit 1924, met Douglas Fairbanks, trok zelfs meer bezoekers dan Eisensteins een jaar later gepresenteerde historische klassieker Pantserkruiser Potjomkin. Begin jaren dertig werd het filmregime van de sovjets strenger: buitenlandse films waren voortaan verboden voor de gewone Rus. Slechts de elite, zoals Stalin en zijn genodigden, kon nog genieten van titels als Tarzan the Ape Man (1932), die te zien was in het Kremlin. Stalins cinematheek werd na de Tweede Wereldoorlog flink rijker toen de complete collectie van naziminister van Propaganda Joseph Goebbels werd ingenomen door de communistische overwinnaars.

Het wonderlijkste, apocriefe verhaal over Stalins filmbemoeienis blijft de aanslag op John Wayne, die de Sovjetleider op hoge leeftijd zou hebben verordonneerd. Stalin zag graag westerns van John Ford, en moet zo toch enige waardering hebben gehad voor de verdiensten van John Wayne. Die steracteur was echter zo’n felle anticommunist dat het Stalin te gortig werd: cowboy Wayne moest verdwijnen. In John Waynes biografie The Man behind the Myth (2003) wordt Chroesjtsjov geciteerd, die eind jaren vijftig , tijdens een staatsbezoek in de VS, Wayne persoonlijk geruststelde: ‘Na Stalins overlijden heb ik dat bevel ingetrokken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.