Wat weg is, is weg

Tussen tweeduizend roestige filmblikken uit de nalatenschap van een Haarlemse verzamelaar trof het Filmmuseum een verloren gewaande film aan met Rudolph Valentino en Gloria Swanson....

Het was altijd gekkigheid.

Dan gingen ze naar het Waterlooplein en dan trok Joop een pij aan en zette zijn patershoed op. ‘Ik mis hem elke dag, enkel de komiek al. Het was een aparte man, fratsen had ie’, zegt Hans Burggraaf (73) in zijn antieken curiosazaakje in Haarlem. Met zijn handen gaat hij door een van de laatste overgebleven dozen van de verzamelaar: vergeelde foto’s, filmbladen en ansichtkaarten. ‘Het was een bekende man in Haarlem. Voor mij was ’t een goeie vent. Hij was een persoon. Drie keer per dag kwam hij hier. Hij was er en hij was er niet. Ondoordringbaar. Zou nooit iets vertellen.’

Joop van Liempd, naar verluidt van goede komaf, overleed in 2000 op 87-jarige leeftijd. Hij verzamelde veel, maar bovenal films en alles wat daar mee te maken had. Minstens vijf pakhuizen vol had hij. Burggraaf: ‘Ik denk dat hij wel tienduizend oude films bezat. Veel van Polygoon. Hij was zelf ook een fanatiek filmer.’ Maar een handelaar was hij niet. ‘Zijn geld ging op aan de huur van die opslagplaatsen. Hij verkocht niet gauw wat, en als hij wat wou hebben, kon hij doorzaniken tot hij het had.’ Joop van Liempd leefde op mariabiscuitjes.

‘En chocoladerepen’, voegt een klant toe. Burggraaf: ‘Hij sliep in hetgeen hij bezat.’ In een bed naast een gaskachel, met rechts en links meters uiterst brandbare nitraatfilm. Daartussen zat een beroemde film, bleek na Van Liempds dood. Burggraaf: ‘Die Valentino.’

Uit de nalatenschap van de verzamelaar nam het Filmmuseum tweeduizend roestige filmblikken over. April vorig jaar haalde het museum de wereldpers: een nagenoeg complete kopie van Sam Woods decennialang verloren gewaande film Beyond the Rocks (1922) was teruggevonden. ‘Het is een unieke film waarin Rudolph Valentino en Gloria Swanson voor de eerste en laatste keer samen speelden’, zegt filmhistoricus Jan van den Brink van het Filmmuseum. ‘Ze waren de grootste en enige Hollywoodsterren van die tijd, zoals Brad Pitt en Julia Roberts nu.’ Swanson kreeg 12.500 dollar per week als honorarium. De androgyne Valentino, de eerste ster met seks-appeal, voor wie vrouwen en masse vielen, kreeg als acteur in opkomst nog een relatief laag salaris van 1.200 dollar per week. De mythische acteurs bepalen voor een deel de filmhistorische waarde.

Het degelijke melodrama over een onmogelijke liefde heeft als verhaal op zichzelf niet veel om het lijf. Maar in de film, in Nederland uitgebracht als Gouden boeien, is veel zorg besteed aan locaties (‘vroolijke Parijsche nachten, adembenemende avonturen temidden der steile Alpenwanden’) en kostuums. Swanson droeg echte juwelen. ‘En Valentino blijkt hier echt te kunnen acteren’, zegt Van den Brink. Maar na de opnames liet Swanson contractueel vastleggen dat ze nooit meer met de naar knoflook stinkende Valentino in een film hoefde te spelen. ‘Het miraculeuze is dat alle zes actes goed bewaard zijn gebleven, terwijl ze in verschillende pakhuizen lagen opgeslagen’, zegt de filmhistoricus. ‘Ik denk niet dat de verzamelaar wist dat deze film in zijn collectie zat. Waarschijnlijk had hij hem al heel lang.’ Films werden destijds met een paar kopieën in de bioscopen uitgebracht. ‘Het is bijzonder dat hij er een heeft kunnen bemachtigen. Tot in de jaren tachtig werden kopieën na afloop vernietigd. Zeventig procent uit de periode van de stille film bestaat niet meer; pas in de jaren veertig ontstonden de eerste filmarchieven.’

Het is moeilijk in te schatten hoeveel oud materiaal er nog is. Het Filmmuseum heeft contact met circa vijftig verzamelaars, die vaak weinig prijsgeven. ‘Soms zit er iets in een schenking, of overlijdt iemand die iets bijzonders heeft.’ De kans dat een oude film in slechte staat wordt aangetroffen, wordt met de tijd groter. ‘Geregeld maken we een blik open waarin een hoopje blubber en stof zit.’ Dat Beyond the Rocks in goede staat is gevonden, mag een wonder heten gezien de wijze waarop de verzamelaar de oude nitraatfilms bewaarde.

Van den Brink: ‘Nitraat is zo brandbaar, dat mag niet eens binnen de bebouwde kom worden bewaard. Wij hebben nitraatkluizen in oorlogsbunkers bij Overveen.’ Van Liempd wilde bij leven geen contact met het Filmmuseum, maar uit geruchten wist het museum dat hij mogelijk belangrijk materiaal had – vooral verloren gewaande Nederlandse films, vertelt archiefresearcher Elif Rongen. Met collega’s heeft zij de enorme berg blikken met plakkerige film doorgeworsteld en in nieuwe blikken gedaan. ‘Drie jaar lang hebben we in het geheim moeten opereren en konden we niet vertellen wat we mogelijk hadden gevonden. Al in de eerste dagen vonden we een stuk van Beyond the R ocks. Dat stond niet op het blik. Maar op de beelden was de naam Theodora te zien, de rol van Swanson. Gelukkig hadden ze in de Nederlandse versie die naam gehandhaafd. Toen we op internet Theodora intikten, zagen we meteen dat het de film moest zijn waarnaar iedereen wereldwijd zo lang zocht. Maar we hadden maar een stukje.’

Uiteindelijk is het begin het laatst gevonden. ‘Nu missen we nog drie minuten.’ Uit een bedrijfsarchief van Paramount hebben de researchers het zogeheten continuity script met de originele tussentitels gekregen, waarmee de film in de juiste volgorde is hersteld. Er is nu een Nederlandse geluidsversie gemaakt, met een soundtrack van Henny Vrienten.

‘Kijk, hier is het nitraat zo beschadigd’, zegt conservator Giovanna Fossati in het laboratorium van Haghefilm, terwijl ze de originele film doorspoelt. Ze wijst op de ‘vlammen’ in het beeld. ‘Wat weg is, is weg. De film is verder in heel goede staat aangetroffen, behalve deze drie minuten. Maar het mooie is dat het verhaal nog is te volgen.’ De film is digitaal gerestaureerd en vervolgens weer op film gezet.

'’Heel voorzichtig, want de film is kwetsbaar en de perforaties zijn erg beschadigd. Daarom hebben we hem beeldje voor beeldje van achteren naar voren moeten scannen.’ Elke las en elke scheur is gerepareerd. Het beeld is gestabiliseerd en veel lichtflikkeringen zijn gelijkmatiger gemaakt. Digitaal restaureren staat nog in de kinderschoenen en het was een luxe om maanden met een team aan een film te kunnen werken, zegt Fossati.

De oranje getinte geluidsversie beschouwt ze als een ‘nieuwe versie’. Ze gaat nog een ‘stille’ restauratie maken. Nu is Fossati druk met de internationale kopie die in mei naar het filmfestival van Cannes gaat. De originele film was gekleurd, zoals alle andere stomme films. Pas in de jaren vijftig zijn veel oude films op zwartwit gekopieerd. Digitaal restaureren biedt oneindige mogelijkheden. ‘Maar wanneer eindigt het restaureerwerk en begint een nieuwe creatieve versie? Je moet niet op de stoel van de regisseur gaan zitten.’ Ook componist Henny Vrienten vindt dat de lijn van de maker moet worden gevolgd. Hij heeft al meerdere stille films van muziek voorzien. ‘Ik vind het ontzettend fijn werk en het boeit me hoe geluid en beeld elkaar beïnvloeden.’

Het doel is het verhaal sterker te maken door de muziek, zegt hij. ‘Het is een wankele balans. Destijds was de verteltrant totaal anders, zwaar aangezet en nadrukkelijk. Het fantastische van dit werk is dat je de vrije keus hebt, want de regisseur is dood.’

Je kunt twee dingen doen, zegt Vrienten. ‘Kiezen voor bedachtzame reflectieve muziek, wat bij zo’n melodrama niet werkt. Of je gaat met de opzet van de maker mee: smartelijk wanneer het smartelijk moet zijn, en spannend op spannende momenten. Daar heb ik voor gekozen.’ Vrienten noemt zijn toon ‘melancholisch, met enige terughoudendheid’.

Beyond the Rocks wordt vanaf het najaar in mogelijk honderd bioscopen in de Verenigde Staten uitgebracht. Dennis Doros van distributeur Milestone was ‘overjoyed’ door de vondst. Ook de Valentino- fanclub is ‘very excited’. Doros verwacht dat Valentino en Swanson meer publiek zullen trekken dan alleen de liefhebbers van zwijgende films. Wereldwijd zal de film volgens hem in de belangstelling komen te staan.

Voor de verzamelaar had al die aandacht waarschijnlijk niet gehoeven. Burggraaf: ‘Nee, dat had hij nooit gewild. Als hij het had geweten, had hij het nooit uit handen gegeven, denk ik. Wat Joop had, daar zat hij op.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden