Wat voor weer zou het zijn in Den Haag?

In een fraaie doos met 21 cd's zijn de beste liedjes en conferences uit honderd jaar Nederlands cabaret verzameld. 'Ik zou je het liefste in een doosje willen doen': 352 hoogtepunten, van Speenhoff en Stuart tot Van Kooten & De Bie....

'WAT WIL het lied? Dat de luisteraar gelukkig wordt.' Met deze parafrase van de katholieke catechismus ('Waarom zijn wij op aarde?') illustreren Kick van der Veer en Jacques Klöters hun voorwoord bij Ik zou je het liefste in een doosje willen doen, een overrompelende verzameling van de beste liedjes en conferences uit het Nederlandse cabaret. Hóe maakt het lied de luisteraar gelukkig? Ook daarop hebben de samenstellers een antwoord: '(Het lied wil) hem iets toezingen wat hij ook zo voelt of vindt, maar niet zo mooi kan uiten. Het wil zorgen voor vrolijkheid als voorportaal van het geluk en het wil troosten.'

Dat is een respectabale opgave, en het verbaast dan ook niet dat in dezelfde inleiding sprake is van het lied als 'de psychiater van de gewone man'. Hiermee wordt de waarde van het lied evenwel onderschat. Want diezelfde rol speelt het lied natuurlijk ook voor twijfelende priesters, hoogleraren, ministers of zelfs psychiaters. En natuurlijk voor artiesten zelf, de schrijvers niet minder dan de vertolkers (het repertoire van Bram Vermeulen kan als één grote muzikale sessie bij de psychiater worden beschouwd).

Ik zou je het liefste in een doosje willen doen is zonder overdrijving een fonografisch document: een luxe doos met tien dubbel-cd's en een enkeltje als bonus, waarop in welgeteld 352 liedjes en conferences 'Een eeuw cabaret en Nederlandse chansons' is vastgelegd. Van der Veer en Klöters, die al een groot aantal bloemlezingen van cabaretteksten op hun naam hebben staan, zijn voorbijgegaan aan de mogelijkheid van een chronologische indeling, of verzamelblokken van bepaalde groepen of solisten.

Elke dubbel-cd is opgezet als een cabaretprogramma met een eigen thema. Zo vindt men in de afdeling 'Vragen' liedjes als Was dat nou alles? (Jenny Arean) en Wat voor weer zou het zijn in Den Haag? door Conny Stuart. Bij de 'Portretten' zijn Opa (Wim Sonneveld), Ali Cyaankali (Lia Dorana) en Frekie (Joost Prinsen) ondergebracht. Verder zijn er nog 'Beschouwingen', 'Klachten', 'Verlangens' en 'Loopjes met de werkelijkheid'. De slot-cd is een bonte verzameling nummers over 'Kees', volgens Van der Veer de meest gebruikte naam in het cabaret.

Sociologen en historici zouden met deze cd-doos in de hand een aardig verhaal over mentaliteit en interesses kunnen schrijven. Want cabaret volgt de maatschappelijke discussies. Daarom was er ook zoveel lulligheid in het cabaret van de jaren tachtig.

Voor dit project, dat tot de meest ambitieuze uit de Nederlandse geluidsgeschiedenis kan worden gerekend, hebben alle platenmaatschappijen, omroepen en artiesten hun archieven geopend. Zo kon uit het laatste officiële programma van Don Quishocking Wij zijn volstrekt in de war het nummer De grote beddenzaak worden opgenomen (Afdeling 'Verlangens'). Dat programma is nooit op de plaat verschenen. De tegenstellingen in de groep tussen het socialistisch-aardse tweetal Fred Florusse en Jacques Klöters en de Bhagwandiscipel George Groot werden op het podium gebracht, waarna de groep (voor een tijd) uit elkaar viel. Het is voor Kick van der Veer het ultieme cabaretnummer: romantisch, schrijnend en muzikaal.

Vrijwel alle cabaretnamen van enige betekenis zijn present. Van de drie pioniers rond de eeuwwisseling zijn Jean-Louis Pisuisse en Koos Speenhoff in historische opnamen te horen. Omdat de samenstellers de eisen van geluidskwaliteit niet wilden negeren, is Eduard Jacobs vertegenwoordigd in een uitvoering van Wim Kan. Namen als Herman van Veen, Jules de Corte, Paul van Vliet, Jasperina de Jong, Wim Sonneveld, Louis Davids, Drs. P en Ivo de Wijs zijn rijkelijk bedeeld. Maar ook interessante nieuwkomers als Alex Roeka, Acda & De Munnik, en Rick Dros zijn niet vergeten. Aangename verrassingen zijn verder opnamen van Wim Ibo, Guus Hermus en Sylvain Poons.

Zelfs notoire compilatie-weigeraars als Toon Hermans en Van Kooten & De Bie zijn erbij. Alleen Jaap Fischer/ Joop Visser heeft zijn imago van dwarsligger weer eens kunnen versterken. Visser brengt alles in eigen beheer uit en wenst geen enkel contact met in zijn ogen maffia-achtige organisaties als de Buma/Stemra en de omroepen in Hilversum.

Afgezien van het geluidsmateriaal zijn de bijbehorende cd-boekjes een droom voor programmamakers en kleinkunstjournalisten. Elk thema wordt apart ingeleid en van elk nummer wordt in het kort de geschiedenis en inhoud geschetst, compleet met relevante jaartallen.

AAN DE HAND van het namenregister en de precieze dateringen (met een titelregister erbij zou het feest compleet zijn geweest) kan men tellen en conclusies trekken. De nadruk ligt op de rijke jaren zeventig en negentig. Mannen zijn de vrouwen kwantitatief ruimschoots de baas. Terecht komt Freek de Jonge het meest voor, in acht solostukken en vijf opnamen met Neerlands Hoop. Het zal hem vast deugd doen dat dit er zes meer zijn dan het aantal stukken van Youp van 't Hek.

Wilden politici zich vroeger wel eens beledigd voelen als Wim Kan in zijn oudejaarsconference hun naam niet had genoemd, ook cabaretiers kunnen verongelijkt zijn. Enkele collega's trokken reeds bij de samenstellers aan de bel omdat hun naam in het overzicht ontbreekt. Zo konden klachten worden genoteerd van Frans Mulder (Purper) en Evert de Vries (Van Santen en Van Santen). Het dodelijke antwoord van de samenstellers luidt dat men gestreefd heeft naar een verzameling hoogtepunten, gecombineerd met de eigen smaak.

Een ander criterium voor opname was of het nummer ook in de volgende eeuw nog te genieten en te begrijpen zal zijn. Daarin is men gelukkig nogal rekkelijk geweest. Want wie kent over tien jaar nog de sneldichter Willy Alfredo, die door Frans Halsema en Michel van der Plas in Met blijdschap geven wij kennis schitterend werd geparodieerd? Dezelfde vraag kan gesteld worden over de bemiddelingspogingen van Kissinger of de sociale hervormingen van Juan Carlos, waarover Hans Dorrestijn schreef in Hele vieze dingen van Don Quishocking.

Over wie of wat er terecht dan wel ten onrechte in deze verzameling ontbreekt, kan eindeloos worden gediscussieerd. Jammer is wel dat geen enkel nummer van Zak en As is opgenomen. Erik van Muiswinkel en Justus van Oel, de voormannen van Zak en As, sleepten samen met Dubbel & Dwars en natuurlijk Freek de Jonge het maatschappijkritische cabaret door de ingeslapen jaren tachtig heen. Maar terwijl Jack Spijkerman en zijn Dubbel & Dwars-mannen goede contacten hadden met de VARA en zo wat platen konden opnemen, is er niets van het scherpe, literaire werk van Zak en As op geluidsdrager verschenen. De geluidskwaliteit van eigen opnamen en radioregistaties bleek helaas te slecht.

De jaren tachtig zijn sowieso ondervertegenwoordigd, wat alles te maken heeft met het melige karakter van het cabaret in die tijd. De platenmaatschappijen toonden nauwelijks interesse voor cabaret, dat voor de zoveelste keer dood was verklaard. Men zag meer brood in Nederpopgroepen als Doe Maar en Toontje Lager.

Onbedoeld is de verzameling ook nog een klein, maar terecht eerbetoon aan de onlangs overleden Coen van Vrijberghe de Coningh. Twee stukken zijn opgenomen van The Shooting Party, de grote liefde van de acteur/ zanger. Met het lied Kaal (afdeling 'Vragen') won hij samen met zijn maatjes Theo Nijland en Han Oldigs de Annie M.G. Schmidt-prijs 1995 voor het beste kleinkunstlied van dat seizoen. En met het lieflijk-cynische Liefde (op de cd 'Klachten') maakte het trio de draai van Engels naar Nederlandstalig repertoire.

Daarnaast is Van Vrijberghe de Coningh als producent aanwezig van onder anderen Jenny Arean en Jaap van de Merwe, en met Jacques Klöters als producent-samensteller van de curieuze lp De Gigo Humo Show. Zij deelden een liefde voor Amerikaanse comedy en lieten in 1984 enkele Nederlandse artiesten, onder wie Youp van 't Hek, Adèle Bloemendaal en Joost Prinsen een aantal Amerikaanse top-conferences uitvoeren. Van deze plaat werden 89 exemplaren verkocht. Een van de beste stukken is De maffe bokser (afdeling 'Berichten'), een bijtende satire op Sylvester Stallones filmcreatie Rocky.

De eenentwintig cd's in de luxe doos zijn voor de cabaretliefhebber als een speelgoedwarenhuis van evenzovele verdiepingen voor een kind. Het geluk onder handbereik.

Ik zou je het liefste in een doosje willen doen. Een eeuw cabaret en Nederlandse chansons. Nikkelen Nelis/Quintessence NN 500.001-2 - NN 500.010-2 en NN 500.100-2 (tien dubbel-cd's, ¿ 349,-).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden